ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

પ્રતિકૂળ ન્યાય

સરકારની બહુમતવાદી રાજનીતિ આપણી લોકશાહી સંસ્થાઓને નાબૂદ કરી રહી છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

આતંકવાદ વિરોધી કેસોની પ્રગતિ ભારતની ન્યાય વ્યવસ્થાના વિચ્છેદની પેટર્ન દર્શાવે છે. સ્વામી અસીમાનંદ, માયા કોડનાની અને મક્કા મસ્જિદ બ્લાસ્ટ કેસના અન્ય આરોપીઓ, નરોડા પાટિયા રમખાણોના કેસ અને સોહરાબુદ્દીન શેખ અને તુલસીરામ પ્રજાપતિ કેસ, આ તમામ કેસમાં ન્યાયક્રમનો બદલાવ કાનૂની કાર્યવાહી પ્રત્યે શંકા જગાવે છે. કેસની આ પ્રગતિ ન્યાયિક પ્રક્રિયાને દૂર કરવા માટેના સરકારના ખંધા ઇરાદા તરફ અંગૂલીનિર્દેશ કરે છે.

16 એપ્રિલ, 2018ના રોજ, ખાસ સ્પેશિયલ નેશનલ ઇન્વેસ્ટિગેશન એજન્સી (એનઆઈએ) અદાલતે અસીમાનંદ અને અન્ય ચાર લોકો પર મક્કા મસ્જિદ પરના આતંકવાદી હુમલાના માસ્ટર માઇન્ડ હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિએ તેમને નિર્દોષ બરી કર્યા અને તેનો આધાર પુરાવાનો અભાવ બતાવ્યો હતો. મે 2007માં હૈદરાબાદમાં ચર્મિનર નજીકની 17મી સદીની મક્કા મસ્જિદ મસ્જિદમાં શુક્રવારની નમાજ માટે ભેગા થયા ત્યારે બોમ્બ વિસ્ફોટો થયો હતો, જેમાં નવ લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને 58 ઘાયલ થયા હતા. પહેલા તો પોલીસે નિર્દોષ યુવાન મુસ્લિમની ધરપકડ કરી હતી તેમના પર ત્રાસવાદી હોવાના આરોપો ઘડાયા હતા અને તેમને વિસ્ફોટના કેસમાં પાકિસ્તાનની આઈએસઆઈની સંડોવણી કબૂલ માટે યાતનાઓ આપી હતી. સીબીઆઈએ જણાવ્યું કે હિંદુત્વ આતંકવાદીઓના નેટવર્ક દ્વારા આ અપરાધની યોજના ઘડવામાં આવી હતી ત્યારે પેલા નિર્દોષ યુવાનની યાતનાઓનો અંત આવ્યો.

મુખ્ય આરોપી અસીમાનંદે 2010માં સોગંદ લઈને ગુનાની કબૂલાત કરી હતી અને ત્યારબાદ કારવાં મેગેઝીનના એક લાંબા ઇન્ટરવ્યૂમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ) અને વિવિધ હિન્દુત્વ સંગઠનોના ટોચના નેતાઓએ તેમના રાજકીય એજન્ડાના ભાગ રૂપે મુસ્લિમોને નિશાન બનાવતી આતંકવાદી ઘટનાઓના આયોજન કરવાનું કબૂલ્યું હતું. છેલ્લે, 2011માં, કેસ એનઆઈએને સોંપવામાં આવ્યો હતો અને એવી આશા હતી કે મજબૂત પુરાવા એકત્રિત કરવામાં આવશે અને એજન્સી ગુના સાબિત કરશે. જો કે, તાજેતરના સમયમાં એનઆઈએએ આરોપીને તેમની કબૂલાત પાછી ખેંચી લેવાની મંજૂરી આપી છે અને પુરાવાઓને કોરાણે મુકાયા છે. આ અર્થમાં, આ ખાસ એનઆઈએ અદાલતનો ચુકાદો કદાચ અપેક્ષિત જ હતો તો પણ તે આઘાતજનક છે.

ફરિયાદી પક્ષે વધુ એક વિઘ્નરૂપ ઘટનામાં 2002ના નરોડા પાટિયા હત્યાકાંડ કેસમાં ભાજપના ગુજરાતના પૂર્વ મંત્રી માયા કોડનાની અને બીજા 17ને ગુજરાત હાઇકોર્ટ દ્વારા બરતરફ કરવામાં આવ્યા હતા, તેમને "શંકાનો લાભ" આપ્યો હતો. કોડનાનીની 2009માં ધરપકડ કરવામાં આવી અને ત્યારબાદ ગુજરાત રમખાણો દરમિયાન એક જ ઘટનામાં સૌથી મોટી સંખ્યામાં 97 મુસ્લિમોની હત્યા થઈ તે ઘટનામાં "ટોળાને ઉશ્કેરવા" બદલ 28 વર્ષની જેલની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. 2012માં, સ્પેશ્યલ ઈન્વેસ્ટિગેશન ટીમની અદાલતે તેને નરોડાની "કીંગપીન ઓફ રાયોટ્સ (હુલ્લડની રાણી)" નામ આપ્યું હતું અને જાણવા મળ્યું હતું કે મુસ્લિમોની હત્યા અને લૂંટ અંગે ટોળાને ઉશ્કેરવા માટે તે ત્યાં હાજર હતી. તે સમયે કોડનાની ધારાસભ્ય અને 2007માં પ્રધાન બન્યા હતા. ગુજરાત હાઇકોર્ટે 20 એપ્રિલ 2018ના રોજ તેમને નિર્દોષ છોડી દીધા અને કહ્યું હતું કે અપરાધની ઘટના સમયે તેમની હાજરી પુરવાર કરતા પુરતા પુરાવા નથી. ફરીથી, વર્તમાન વ્યવસ્થાપકની ન્યાયતંત્ર પરની કેવી અસર છે અને તેના પોતાના ગુનાનો અંત ન આવે ત્યા સુધી ન્યાયને કબજામાં રાખે છે તે દર્શાવે છે.

આ ચુકાદા સાથે સોહરાબુદ્દીન અને પ્રજાપતિના બનાવટી એન્કાઉન્ટર કેસમાં બે વધુ સાક્ષી હોસ્ટાઇલ બની ગયા હતા તે સમાચાર આવ્યા હતા. ગુજરાત પોલીસની એન્ટિટેરરિઝમ ટીમ દ્વારા સોહરાબુદ્દીનું તેની પત્ની કૌસર બી અને સહાયક પ્રજાપતિ સાથે નવેમ્બર, 2005માં મહારાષ્ટ્રમાં હૈદરાબાદથી સાંગલી સુધીના રસ્તેથી અપહરણ કર્યું હતું. સોહરાબુદ્દીનનું નવેમ્બર 2005માં ગુજરાત પોલીસ દ્વારા નકલી એન્કાઉન્ટ કરાયું હતું. તેની પત્ની પર કથિત બળાત્કાર અને હત્યા કરવામાં આવી હતી. પ્રજાપતિનો પણ એક વર્ષ પછી એવો જ અંજામ આવ્યો હતો. અનુમાન પ્રમાણે સીબીઆઈને આપેલા અગાઉના નિવેદનો સાક્ષીઓએ પાછા ખેંચી લીધા. આમ હોસ્ટાઇલ સાક્ષીની સંખ્યા 52 જેટલી થઈ. કોર્ટે આ કેસમાં અત્યાર સુધીમાં 76 સાક્ષીઓની તપાસ કરી હતી.

સરવાળે આ બધા કિસ્સાઓ શું બતાવે છે?

પહેલું, ન્યાયિક વ્યવસ્થા ન્યાય પહોંચાડવામાં અસમર્થ સાબિત થઈ રહી છે. આ ત્રણેય કેસોમાં ગુનાખોરી આચરનારાઓ દ્વારા જે રીતે ચુકાદાઓને મેનેજ કરવામાં આવ્યા છે તેનાથી એવો વાજબી ભ્રમ ઉભો થાય છે કે પીડિતો અને તેમના પરિવારો નિષ્ફળ ગયા છે.

બીજું, ગુનાની તપાસ પદ્ધતિએ શક્તિશાળી ગુનેગારો સામે પોતાને નિઃસહાય પુરવાર કરી છે. એ તો સ્પષ્ટ જ છે કે તપાસ એજન્સીઓ, સ્થાનિક પોલીસ, સીબીઆઈ કે એનઆઈએ માર્શાલિંગમાં, અસરકારક કાયદાકીય વ્યવસ્થામાં ઝડપથી માન્યતા મેળવતા એવા પ્રથમદર્શી પુરાવાને રક્ષણ આપવામાં એક સરખી રીતે અસમર્થ રહ્યા છે. સાક્ષીઓ હોસ્ટાઇલ થાય છે, ન્યાયમૂર્તિઓની બદલી થાય છે અને મુકદ્દમા એજન્સીઓ બદલાવી એ ગંભીર ચિંતાજનક વિષય છે અને તેનાથી આપણા ગણતંત્ર માટે લાંબા ગાળાના કમજોર પરિણામો ભોગવવાની સાથે તપાસ પ્રણાલી અને ન્યાયતંત્ર ઉપરથી લોકોનો ભરોસો નબળો પડ્યો છે. સોહરાબુદ્દીન કેસની સુનાવણી કરનાર જજ લોયાના મૃત્યુનો વિવાદથી આ ભયમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, ખાસ કરીને જ્યારે સર્વોચ્ચ અદાલતે પણ વધતા જતા નુકશાનકારક પુરાવાની નોંધ લેવાનો ઇનકાર કર્યો ત્યારે.

ત્રીજું, જેમના સભ્યો આ કેસોમાં સામેલ હતા એવા હિન્દુ જમણેરી સંગઠનો જેવા કે અભિનવ ભારત, વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ, બજરંગ દળ, આરએસએસ અને શાસક પક્ષ ભાજપ જેવા કેસ કાર્યવાહીમાં આવ્યા છે. એમાં અસીમાનંદ, બાબુ બજરંગી, માયા કોડનાની અને ગુજરાતના તત્કાલીન ગૃહ મંત્રી અમિત શાહ જેવા અગ્રણી નામો છે અને આ બધા જેલમાં સમય વિતાવી આવ્યા છે.

આ ચુકાદામાં મુસ્લિમ-વિરોધી રાજકારણ સંડોવાયેલું છે એ વાત નિઃશંકપણે સાચી છે. તે આપણી પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્યની પાયાની સંસ્થાઓ અને મૂલ્યોનો પણ નાશ કરે છે અને ન્યાયને માત્ર શક્તિશાળીઓના હાથનું સાધન બનાવે છે. નાગરિક સમાજ, રાજકીય પક્ષો, મીડિયા અને અન્ય લોકશાહી સંસ્થાઓ પાસે આ પડકારને પહોંચી વળવાની અને જીત મેળવવાની શક્તિ છે? આજના સમયનો આ મુખ્ય પ્રશ્ન છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top