ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

વેતન વિના કામ

વેતન ચૂકવવામાં મોડું અને અયોગ્ય વેતન મનરેગાના આત્માને હણે છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (મનરેગા)માં કેન્દ્ર સ્થાને છે, લઘુત્તમ આવક ધરાવતા લોકોને તેમના વેતનની સમયસર ચુકવણી. એક્ટના અમલીકરણની તપાસ કરતી સંસ્થા નરેગા સંઘર્ષ મોરચાએ નોંધ્યું છે કે ફેબ્રુઆરી, માર્ચ અને એપ્રિલમાં અનુક્રમે 64%, 86%, અને 99% વેતનની પ્રક્રિયા હાથ ધરાઈ નથી. મનરેગામાં વેતન ન ચુકવવું કે ચુકવણીમાં વિલંબ કંઈ નવું નથી પરંતુ વેતનની ચુકવણીના માળખામાં થયેલા તાજેતરના ફેરફારોને કારણે સમસ્યા વધુ વકરી છે.

નરેન્દ્ર મોદી સરકાર નેશનલ ઇલેક્ટ્રોનિક ફંડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (નેએફએમએસ) દ્વારા "લિકેજ પ્રુફ ચુકવણી" સુનિશ્ચિત કરવા માટે ફંડ ટ્રાન્સફર ઓર્ડર (એફટીઓ) ચુકવણીની વ્યવસ્થા લાવી છે. ત્યારબાદ આધાર-સાથે જોડાયેલા બેંક ખાતાઓ દ્વારા ચુકવણી અમલી બની હતી. કોઈપણ લિકેજ વગર કર્મચારી સુધી વેતન પહોંચે એવી વ્યવસ્થા પ્રશંસાપાત્ર છે પરંતુ તેમાં જમીની સ્તરે તેની વ્યવહારિકતા તેમજ તેની અસરો ચિંતા ઉપજાવે છે. સમય જતાં આવા પગલાઓના અમલને સુધારી શકાય તો પણ તે વિકેન્દ્રિત સહભાગી વિકાસની પ્રક્રિયાને અવળી અસર કરે છે.

રિવોલ્વીંગ ભંડોળની અગાઉની વ્યવસ્થા હેઠળ, દરેક સ્તરે અમલીકરણ કરતી એજન્સીઓને તેમના પોતાના એકાઉન્ટ્સ હતા અને ચૂકવણી કરવા માટે સહીકર્તાઓ નિમ્યા હતાં. સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા વિકેન્દ્રીકૃત વિકાસને મજબૂત કરવા આ રિવોલ્વીંગ ભંડોળની વ્યવસ્થા હતી. NeFMS હેઠળ ફંડ ભારત સરકારના નિયંત્રણ હેઠળના એક ખાતામાં જમા રહે છે, રાષ્ટ્રિય સ્તરેથી જ અમલીકરણ એજન્સીઓને નાણાંની ફાળવણી થાય છે. અમલીકરણ એજન્સીઓ એફટીઓ મારફતે મસ્ટર રોલ મુજબ વેતન માટે દાવા કરે છે. એફટીઓ બન્યા પછી પ્રોગ્રામર ઓફિસર ચુકવણી માટે તેને અપલોડ કરે છે. આ પ્રક્રિયા સપ્લાયર્સને મટિરિયલ ખર્ચ માટેના પેમેન્ટ જેવી જ છે, આ પ્રક્રિયા માનવ હસ્તક્ષેપ વગરની હોવાથી લીકેજથી મુક્ત પણ છે. જો કે, પ્રક્રિયાની કેટલીક નબળાઈઓ પણ છે.

પ્રથમ, પેન્ડીંગ એફટીઓની સમસ્યા છે. મેનેજમેન્ટ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (એમઆઇએસ) ડેટા પ્રમાણે, 2017-18 માટે કુલ એફટીઓના 19.55% પેન્ડીંગ હતા અને 2.38% રિજેક્ટ કરી દેવાયા હતા. એકંદરે, આ ખાતાઓ કુલ એફટીઓના 21.93% જેટલા થાય છે. જુદા જુદા રાજ્યોના અહેવાલો પ્રમાણે, કેટલીકવાર પેમેન્ટ મગરેરેગાના કામદારો અને સપ્લાયરોના ખાતામાં ત્રણથી ચાર મહિના સુધી ટ્રાન્સફર થતા નથી, કેટલાક કિસ્સાઓમાં પેન્ડીંગ એફટીઓના કારણે એથીય મોડું થાય છે. ઘણા રાજ્યોમાં બાકી વેતનની બાકીની ચુકવણી અને મટિરિયલ પેમેન્ટના વધતા પુરાવા દ્વારા આને સમર્થન મળે છે.

જો કેન્દ્ર બાકી ચુકવણી નહીં કરે તો રાજ્યો તેમના પોતાના સંસાધનો દ્વારા ચુકવણી કરવામાં અસમર્થ છે અને છેલ્લે પહેલાંની કેન્દ્ર સરકારની જેમ તેનો દાવો કરે છે. 2016-17માં, પ્રોગ્રામના કુલ બજેટ ફાળવણીના લગભગ ચોથા ભાગની 12,000 કરોડ રૂપિયા જેટલી બાકી રકમની ઝારખંડ અને ત્રિપુરા જેવા રાજ્યોએ તેમના સંસાધનો દ્વારા કર્મચારીઓને ચૂકવણીની ખાતરી આપી હતી. હવે, NeFMS સાથે આ શક્ય નથી. આની ગંભીર અસર તે કામદારોના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન છે. કામદાર પ્રોગ્રામમાં કામકાજના 15 દિવસની અંદર તેમના વેતનની સંપૂર્ણ ચૂકવણી મેળવવા માટે હકદાર છે. "ચૂકવણીની ગેરંટી" વિના આ પ્રોગ્રામ દાંત વગરના ઝડબા જેવો થઈ જાય છે. સમય જતાં તેનાથી કામદારોમાં નિરાશા વ્યાપે છે અને પરિણામે તે કામદારોને વધુ જોખમી કામ કરવા તરફ અને સ્થળાંતરણ તરફ દોરી જાય છે. ગરીબોને તેમની રોજીંદી જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા પૈસાની જરૂર પડે છે અને એ કારણે તેને પ્રોગ્રામથી દૂર કરવાની અને વૈકલ્પિક રોજગાર શોધવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. ચૂકવણીનો વિલંબ અને વેતન વિશે અનિશ્ચિતતા પ્રોગ્રામના આત્માને હણે છે.

બીજું, કેન્દ્રિય મિકેનિઝમ પંચાયતી રાજની સંસ્થાઓને મજબૂત કરવાની પ્રક્રિયાને વિપરીત અસર કરે છે. ફેડરલ બંધારણીય વ્યવસ્થાના 25 વર્ષના ભાગરૂપ હોવા છતા તેના પાવર, ફંકશન અને ફંકશનરીઓ નબળા પડે છે. મનરેગા દ્વારા એક જ ઘાએ આ ત્રણેય પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા. ઘણા રાજ્યોમાં પહેલીવાર ગ્રામ પંચાયતોએ બેંક ખાતા ખોલ્યા હતા અને તેમના ખાતામાં નિયમિત ધોરણે નાણાં મેળવતા હતા. આ પ્રક્રિયાઓ ગ્રામ પંચાયતોને સશક્ત કરતી હતી તે NeFMS અને એફટીઓ લાગુ પડ્યા પછી અર્થહીન બની ગઈ છે.

વિલંબિત પગાર ચૂકવણી તાત્કાલિક ધ્યાન આપવાની જરૂરત ઉપરાંત વેતનની નીતિમાં બદલાવ લાવવાની જરૂર છે. ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય ખેત મજૂરો માટેના કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સના આધારે વાર્ષિક ધોરણે વેતન સુધારે છે પરંતુ ઘણા રાજ્યોમાં ખેત મજૂરો માટેનું લઘુત્તમ અને વાસ્તવિક વેતન હવે મનરેગા વેતન કરતાં ઊંચું છે. 2006માં આ કાર્યક્રમનો પ્રારંભ થયો ત્યારની પરિસ્થિતિથી અત્યારની સંપૂર્ણ ઉલ્ટી પરિસ્થિતિ છે. વાસ્તવમાં, 2006માં મંનરેગા હેઠળ 60 રુપિયાના નિયત લઘુતમ વેતન કરતા કૃષિ વેતન અને વાસ્તવિક વેતન ઘણા રાજ્યોમાં ઓછું હતું. આ કારણે પ્રોગ્રામ કેઝ્યુઅલ મજૂર માટે એકદમ આકર્ષણરૂપ બની ગયો હતો. તેનાથી ગ્રામીણ મજૂર બજારોમાં વેતનમાં સુધારો થયો. જો કે, આ પરિસ્થિતિના બદલાવમાં ઘણા રાજ્યોમાં કામદારો મનરેગાથી વિમુખ થયા છે. આ એ સૂચવે છે કે મહિલા કામદારો કાર્યક્રમમાં જોડાય છે, જ્યારે પુરુષ કામદારો વધુ વેતન સાથે વૈકલ્પિક રોજગાર તરફ વળે છે.

પ્રવર્તમાન વેતન દર કરતાં નીચાં ન્યૂનતમ વેતન દર પૂરા પાડવા એ રોજગારની ગેરંટીને પાછી ખેંચવા જેવું કામ છે. શું ખરેખર ગેરંટી પુરી પાડે એવી રીતે વેતનને ન સુધારી શકાય? ચુકવણીની બાંયધરી અને પ્રવર્તમાન બજાર દરે નક્કી કરાયેલા વાજબી લઘુત્તમ વેતન દર મનરેગાની ખડી ગયેલી ગાડીને ફરી પાટે ચડાવવા માટે આવશ્યક છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top