ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

દક્ષિણમાં જઈએ

આંધ્રપ્રદેશની ઉપેક્ષા અને ત્યાં ચાલી રહેલા સત્તાના સંઘર્ષે મોદીના ભાજપ માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

આંધ્રપ્રદેશમાં રાજકીય સત્તા માટે અખાડામાં ઝુકાવતા રાજ્યમાં ભાજપની સ્થિતી વધુ ખરાબ થઈ છે અને તેમાં નરેન્દ્ર મોદી સરકારના પગ માટીથી ખરડાયેલા જોવા મળ્યા છે. ચંદ્રબાબુ નાયડુના નેતૃત્વ હેઠળની તેલુગુ દેસમ પાર્ટી(ટીડીપી) નેશનલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ (એનડીએ)નો એક સૌથી જૂનો અને સૌથી મોટો સાથી પક્ષ છે, જ્યારે તેને કેન્દ્રના તેના સાથી પાસેથી સ્પેશિઅલ કેટેગરી સ્ટેટસ(એસસીએસ) મેળવવામાં નિષ્ફળતા મળી ત્યારે તેણે ગઠબંધન તોડવાની ફરજ પડી હતી. આંધ્રપ્રદેશને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો અપાવવામાં નિષ્ફળતા બદલ હવે ચંદ્રાબાબુ નાયડુ સરકાર વિરોધ પક્ષના નેતા વાય એસ જગન મોહન રેડ્ડી અને 2014ની ચૂંટણીઓમાં નાયડુ અને ભાજપને ટેકો આપ્યો હતો તેવા ફિલ્મ સ્ટાર-રાજકારણી પવન કલ્યાણના રાજકીય પડકારનો સામનો કરી રહી છે.

નાયડુના મુખ્ય હરીફ જગન રેડ્ડીએ નવેમ્બર, 2017માં તેમના પિતા વાય એસ રાજશેખર રેડ્ડી (વાયએસઆર)ની રેખાઓના નકશેકદમ પર પદયાત્રા કાઢી હતી. આવા તરકટોને કારણે જ 2004માં નાયડુને સત્તા ગુમાવવી પડી હતી અને તે નુકશાન ભરપાઈ કરવામાં એક દાયકો લાગ્યો હતો. આંધ્રપ્રદેશનો રાજકીય ડ્રામા તાજેતરમાં સંસદ સત્રની સમાપ્તિ દરમિયાન પણ ભજવાયો હતો, જ્યાં જગન રેડ્ડીની પાર્ટી વાયએસઆર કોંગ્રેસ પાર્ટી (વાયએસઆરસીપી)એ મોદી સરકાર સામે સૌ પ્રથમ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો. આ કારણે નાયડુને પણ સરકાર સામે એવું જ વલણ અપનાવવાની ફરજ પડી હતી. આ મુદ્દો ક્યારેય ચર્ચામાં આવ્યો નથી.

નાયડુ વિરોધપક્ષે 10 વર્ષ બેઠા પછી 2014માં સત્તામાં પાછા ફર્યા હતા. હવે તેમને ભાગે આંધ્ર પ્રદેશના સ્પેશિઅલ સ્ટેટનો મુદ્દો મજબુત પણે ઉઠાવ્યો નથી તેના માટે તેમજ રાજધાની , અમરાવતી અને પોલાવરમ સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ માટે જમીન સંપાદનની કામગીરી માટે ગંભીર ટીકાઓનો સામનો કરવાનો આવ્યો છે. ઉપરોક્ત બંને પ્રકલ્પોમાં નાગરિક સમાજનો અને તેમાં જમીન કે આજીવિકા ગુમાવનારા લોકોનો નોંધપાત્ર વિરોધનો પણ સામનો કરવો પડ્યો છે. રાજ્ય પુનઃરચના અધિનિયમ, 2014 અમલમાં મુકવામાં કે નવા રાજ્યનું નિર્માણ કરવા માટે પુરતુ ભંડોળ કે પ્રોજેક્ટ માટે નાયડુ કેન્દ્ર સરકારમાં તેમની પહોંચનો ઉપયોગ કરી શક્યા નથી. આ નિષ્ફળતાઓએ નાયડુ સામે એન્ટિ-ઇન્કમ્બન્સી મૂડમાં વધારો કર્યો છે. પરિણામ સ્વરૂપે, ટીડીપી મે 2019ની ચૂંટણીમાં અસરકારક વહીવટીતંત્ર માટેના એક રોલ મોડેલ બનવાની તેની ખરડાયેલી ઇમેજ સાથે મેદાનમાં ઉતરી છે.  નાયડુએ 2000ના દાયકામાં તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી સેક્ટરને હૈદરાબાદમાં ખેંચી લાવીને એ ઇમેજ ઉભી કરી હતી.

નાયડુ એનડીએમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી હવે ભાજપ આંધ્રપ્રદેશમાં એકલો જ લડવા માંગે છે. જોકે રાજ્યમાં તેમના અગાઉના પર્ફોર્મન્સ જોતા પરિણામ નિરાશાજનક જ દેખાય છે. 2014માં, રાજ્યમાં 25 લોકસભાની બેઠકોમાંથી ભાજપને માત્ર બે સીટ મળી હતી જ્યારે ટીડીપીએ 15 અને વાયએસઆરસીપીએ 8 સીટ મેળવી હતી. અત્યાર સુધીમાં ભાજપનો આંધ્રપ્રદેશમાં શ્રેષ્ઠ દેખાવ 1999માં સંયુક્ત આંધ્રપ્રદેશમાં થયો હતો જેમાં તે ટીડીપી સાથે ગઠબંધનમાં વિધાનસભા અને લોકસભાની ચૂંટણી લડયો હતો અને સાત લોકસભાની સીટ જીતી હતી. આંધ્રપ્રદેશમાં ક્યારેય વધુ રાજકીય બળ નહીં મળતા ભાજપ અત્યારે તેના સાથી પક્ષ અને રાજ્યના લોકોની અપેક્ષાઓની ઉપેક્ષાને લઈને એકલો અટુલો પડી ગયો છે. ટીડીપીના કમ્માઓમાં કે વાયએસઆરસીપીના રેડ્ડી, દલિતો અને ખ્રિસ્તીઓમાં કે કલ્યાણના ફિલ્મી ચાહકો અને કાપૂ સમુદાયમાં લાંબા સમયના મજબુત જનાધાર સામે ભાજપને વરેલો કોઈ મતદાર વર્ગ નથી.

પોતાના માટે જનાધાર બનાવવા માટેની આશામાં ભાજપ અન્ય પછાત વર્ગ (ઓબીસી)ના દરજ્જા માટે કાપૂ સમુદાયની માંગને અંકે કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. તેને ધ્યાનમાં રાખીને પક્ષ તેના રાજ્ય એકમમાં નવા પ્રમુખની નિમણૂક કરવા વિચારી રહી છે. ભાજપને આશા છે કે તેના પગલે મહત્વના પ્રાદેશિક નેતાઓ પક્ષમાં જોડાશે. ભૂતકાળમાં આ વ્યૂહરચના તેમને ફળી છે. કપુ સમાજને અંકે કરવાનો છેલ્લો સંયુક્ત પ્રયાસ પવન કલ્યાણના મોટા ભાઇ અને અભિનેતા ચિરંજીવીએ કર્યો હતો. ચિરંજીવીએ 2009ની ચૂંટણી પહેલા પ્રજા રાજ્યમ પાર્ટીની રચના કરી હતી. તે ચૂંટણીમાં નબળી પડી ગઈ અને આખરે 2011માં કોંગ્રેસમાં ભળી ગઈ. ભાજપને આશા છે કે તે મોદીના રાજ્ય તરફના વિશ્વાસઘાતના મજબુત મુદ્દાથી હટાવીને તે ઘણા વિશાળ પણ અસંગઠિત અને રાજકીય અવાજ નહી ધરાવતા એવા કાપૂ સમુદાયને અનામત આપવા તરફ દોરી જઈને રાજયના રાજકીય વૃત્તાંતને નવી દિશા આપવામાં સફળ થશે.

આંધ્રપ્રદેશમાં ભાજપ પગ જમાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે ત્યારે અહી તેને દક્ષિણના રાજ્યોમાં પોતાને માટે જગ્યા બનાવવા મોટી વ્યૂહરચનામાં ગુંચ પડી છે. દાખલા તરીકે, તમિલનાડુને ભાજપે દગો કર્યો છે અને તામિલનાડું એવું વિચારે છે કે કર્ણાટકની આગામી ચૂંટણીમાં તે કાવેરી જળ વિવાદમાં કર્ણાટકની તરફેણ કરી રહ્યો છે. મોટાભાગના દક્ષિણના રાજ્યો પણ પંદરમા નાણા પંચ (XV-FC)ના ટર્મ્સ ઓફ રેફરન્સ(ટીઓઆર)ના કેન્દ્ર અભિમુખ અભિગમને કારણે નાણાકીય અવકાશ ગુમાવવાનો ભય સતાવી રહ્યો છે.

 2019ની વિધાનસભા અને લોકસભાની ચૂંટણીઓ આવતા ભાજપ માટે આંધ્રપ્રદેશના વિભાજન પછી મોદી અને ભાજપની છબી ઉજળી હતી. હવે તેના સાથીઓની જરૂરિયાતોને કે સાથીપક્ષોની કે રાજ્ય સરકારોની માંગને નહી સંતોષીને ભાજપ પોલીટીકલ સ્પેસ ગુમાવી રહ્યો છે. મજબૂત પ્રાદેશિક રાજકીય પક્ષો સાથે ઘર્ષણમાં ઉતરવું, આંધ્રપ્રદેશમાં અને અન્ય દક્ષિણી રાજ્યોમાં તેની રાજકીય યોજનાઓને વધુ નિર્બળ બનાવે છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top