ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

સાર્વજનિક યુનિવર્સિટીઓનું ભવચક્ર

સાર્વજનિક યુનિવર્સિટીઓ પર સરકારી સકંજાથી લોકશાહીનો શ્વાસ રુંધાયો

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

મઘ્યકાલીન ઈતિહાસકાર મિન્હાજ એ સિરાજના દસ્તાવેજો મુજબ 12મી સદીના અંતે બખ્તીયાર ખીલજીએ પૂર્વ ભારતમાં ચડાઈ કરી અને બિહારના કેટલાક કિલ્લાઓ કબ્જે કરેલા. આ કિલ્લાઓમાંથી મોટી સંખ્યામાં પુસ્તકો મળ્યા, ત્યારે એવું લાગ્યું કે અહીં મોટી સંખ્યામાં બ્રાહ્મણોનો વસતા હશે. પણ સંપૂર્ણ કબજો જમાવ્યા પછી ખબર પડી કે તે કિલ્લો નહીં, યુનિવર્સિટી હતી.

‘’તબાકત – એ – નસીરી’’માં પ્રાચીન વિદ્યાપીઠ નાલંદા પર મુસ્લિમ આક્રમણખોરોની ચઢાઈના આ વર્ણન જમણેરી વિચારકોને ઘણા માફક આવે તેવું છે. પણ હાલની સરકાર અને તેના સમર્થકો કંઈક આવી જ વિકટ દશામાં છે, જે યુનિવર્સિટીને જ્ઞાનના સર્જનના કેન્દ્ર તરીકે નહીં, પણ શત્રુઓના કિલ્લા તરીકે જુએ છે. તેમને આ સ્થળો રાજદ્રોહી અને રાષ્ટ્રવાદ વિરોધીઓનું થાણું લાગે છે. ઉદાહરણ – જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીમાં ગયા વર્ષે કારગીલ વિજય દિવસની ઉજવણી થઈ. તે સમયે આર્મીના નિવૃત્ત અધિકારી જે.ડી.બખ્શીએ વિજયીમુદ્રામાં કહ્યું કે જેએનયુ (JNU) કબ્જે કર્યા પછી હવે હૈદ્રાબાદ સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી અને જાદવપુર યુનિવર્સિટીના ‘’કિલ્લા’’નો નાશ કરવા આગળ વધવું જોઈએ. ગયા અઠવાડિયે સરકારે ઈરાદો સ્પષ્ટ કર્યો. વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને પત્રકારો પર હુમલો કરાયો. તેઓ સરકારી દખલગીરી અને શારીરિક શોષણકર્તા સામે પગલાં લેવાની માગ સાથે વિરોધ કરી રહ્યા હતા. હા, ભારતીય શિક્ષણ –વ્યવસ્થા ક્યારેય સરકારી દખલગીરીથી મુક્ત રહી નથી, એ હકીકત છે, પણ ભૂતકાળમાં આટલી કપરી સ્થિતિ પેદા થઈ નહોતી.   

સાર્વજનિક યુનિવર્સિટીના બે કામ છે. જે એકબીજા સાથે સંકળાયેલા છે. પહેલું, જ્ઞાનની ક્ષિતિજો વિસ્તારવી. જેમાં જ્ઞાન અને જ્ઞાન પુરુ પાડતા માળખાઓ સામે પ્રશ્ન ઉભા કરવાનો સમાવેશ થાય છે. બીજું, વિચારશીલ અને જવાબદાર નાગરિક તૈયાર કરવા. વિદ્યાર્થીઓ જૂની રુઢિઓ સામે પ્રશ્નો કરે અને પ્રભાવી સંસ્થાઓ સામે સવાલ કરે તે તાલીમનો એક ભાગ છે. એ યાદ રાખવું જરુરી છે કે સાર્વજનિક યુનિવર્સિટીમાં  આ સંવાદમાં પ્રજાની ભૂમિકા મુખ્ય છે, સરકારની નહીં. મોટાભાગે આપણે ત્યાં સરકારી કે સરકારથી નિયંત્રિત સંસ્થાઓમાં પ્રભાવી વિચારધારા રજૂ થતી હોય છે. ખરા અર્થમાં સાર્વજનિક યુનિવર્સિટીઓનું કામ સરકારે લીધેલા પગલાંઓનું તાર્કિક અન્વેષણ કરવાનું છે.લોકશાહીમાં સત્તાવાહકોની સતત ચકાસણી થતી રહે તે અનિવાર્ય છે. પણ હાલની સરકાર તેને રાષ્ટ્રવાદ વિરોધી માને છે. હકીકતે તો તમામ યુનિવર્સિટીઓની આ જવાબદારી છે. એનો અર્થ એ થયો કે જો યુનિવર્સિટીને રાષ્ટ્રવાદ વિરોધી ગણાવવામાં આ છે તો ખરેખર તો તે સન્માનની હક્કદાર છે ! નેશનલ એસેસમેન્ટ એન્ડ એક્રિડિટેશન કાઉન્સિલે આપેલા સ્કોર કરતાં પણ તે ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી બજાવી રહી છે. !

લોકશાહી વ્યવસ્થામાં યુનિવર્સિટી અને સરકારના સંબંધો એકબીજાના પૂરક હોય. સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી જ્ઞાન સર્જે, જે સરકારને નીતિ-ઘડતરમાં ઉપયોગી થાય જેનાથી નાગરિકોનું ભલું થાય. નાગરિકોના હક્કો અને સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ થાય, સામાજિક ન્યાયની ભાવનાને પ્રોત્સાહન મળે. સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી ભાવિ પેઢીને તાલીમ આપે છે. વિટંબણા એ છે કે મોટાભાગના જાહેર સેવકો – ક્લાર્કથી માંડીને સરકારી વડા સુધીના યુનિવર્સિટીમાં જ તૈયાર થયા છે. સરકાર આ વ્યવસ્થાને યેનકેન પ્રકારે તોડી પાડવા માગે છે. ક્યારેક ઓછા ફંડના ઓઠા હેઠળ તો ક્યારેક તેમાં ‘’વિરોધીઓ’’ તૈયાર થતા હોવાના બહાના નીચે.  

યુનિવર્સિટીઓ નિર્ભિક રીતે અને નિષેધો વિના કામ કરે તે માટે મોકળાશ પૂરી પાડવાની સરકારની ફરજ છે. કોઈ સરકાર યુનિવર્સિટીને ‘’સ્વાયત્તતા’’ આપી ઉપકાર કરતી નથી, તે સરકારની જવાબદારી છે, લોકશાહીનું રક્ષણ એ તેની ફરજ છે. સરકાર યુનિવર્સિટીની કામગીરી પર દેખરેખ રાખે અને માર્ગદર્શન આપે, તેને સ્વાયતપણે કામ કરવા દે તે જરુરી છે. અભ્યાસક્રમો અને સંશોધનો લાદવાનું કામ ન થવું જોઈએ.અગત્યના હોદ્દાઓ શાસક પક્ષના પીઠ્ઠુઓને આપવાનું વલણ ન હોવું જોઈએ. લાયક વ્યવસાયિકો અને શિક્ષણવિદોને સંચાલનમાં યોગ્ય ભૂમિકા સોંપાય અને તે ઉત્તમ રીતે કામ કરી શકે તેનું ધ્યાન સરકારે રાખવું જોઈએ. સંશોધકો, વિદ્યાર્થીઓને પૂરતી માળખાકીય સુવિધાઓ મળે અને તે બજારના ગુલામ બનતા અટકે તે માટે સરકારે પૂરતું ભંડોળ ફાળવવું જોઈએ. તમામ વર્ગોને ન્યાય મળે, દરેક વર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ જળવાય તેનો ખ્યાલ પણ રાખવો રહ્યો. યુનિવર્સિટી માત્ર કેટલાકની જાગીર ન બની રહે તેની કાળજી રાખવી. આ પગલાં દ્વારા સરકાર તેની બંધારણીય જવાબદારી અદા કરી શકે.     

સાર્વજનિક યુનિવર્સિટીની સાચી ભૂમિકાથી તદ્દન વિપરીત રીતે સ્વાયત્તતા અપાઈ  અને તેનું રટણ પણ થઈ રહ્યું છે. આમ તો આ નાગરિકો પ્રત્યેની જવાબદારીમાંથી છટકવાની જ વાત છે. માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રીએ ‘’ગ્રેડેડ ઓટોનોમી’’ના અમલ અંગે આગાહ કર્યા. તેનાથી સ્પષ્ટ થયું કે ઉચ્ચ શિક્ષણક્ષેત્રે ભંડોળ ઓછુ ફાળવવામાં આવશે, તેનો અર્થ એ થયો કે યુનિવર્સિટીએ આર્થિક રીતે ટકવા માટે બજારનો આશરો લેવો પડશે. ચૂંટાયેલી સરકાર આ પગલું ભરી મતદાતાઓ સાથે સામાજિક કરારનો ભંગ કરશે. નાલંદા વિદ્યાપીઠને પણ આગમાં સંપૂર્ણ ભસ્મીભૂત થતાં ત્રણ મહિના થયેલા એટલે એટલું તો નક્કી છે કે ભારતની વિદ્યાપીઠો ઝડપથી નાશ નહીં પામે. તેને બચાવવા શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ લડી રહ્યા છે. સરકારી ઈરાદા ઉઘાડા પડી ગયા છે. સરકાર વિચારતી હશે કે તે નાગરિકોને મૂર્ખ બનશે, પણ તેને યાદ રાખવું રહ્યું કે ઈતિહાસના પાનાઓ પર તો તે જ ઉપહાસને પાત્ર બનશે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top