ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

જાતિ એ વાસ્તવિકતા છે

કાયદાનો સંભવિત દુરુપયોગ થતો હોય તો પણ જાતિ અત્યાચાર સામે કડક કાયદો જરુરી

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (પ્રિવેન્શન ઓફ એટ્રોસિટિઝ) અધિનિયમ, 1989, અથવા એન્ટિ-એટ્રોસિટી એક્ટ અંગેના તાજેતરના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાને ઘણા લાગતાવળગતા લોકો એવી રીતે જોઈ રહ્યા છે કે આ પગલાથી જાતિ આધારિત અત્યાચારોનો ભોગ બનેલાઓને તાત્કાલિક રક્ષણ પૂરું પાડવા માટે કાયદાની અસરકારકતાને ઓછી થઈ છે. આ ચુકાદામાં અગાઉની જામીન નામંજૂરીની જોગવાઈ નાબુદ કરવામાં આવી છે, તદુપરાંત હવે ફર્સ્ટ ઇન્ફોર્મેશન રિપોર્ટ દાખલ કરતા પહેલા પ્રાથમિક તપાસને જરૂરી બનાવવામાં આવી છે. આ પૂર્વશરતથી દલિતો અને આદિવાસીઓની ન્યાયની આશાને ઝટકો લાગ્યો છે.

કાયદાના મૂળ સ્વરૂપમાં, વિકૃત અને બળજબરીપૂર્વકની જાતિ નામની સામાજિક સત્તાના મૂર્ત રૂપ સામે દલિતો અને આદિવાસીઓનું સશક્તિકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ કાયદો ન્યાયની પ્રક્રિયાની આડે આવતા માનવીય અંતરાયો સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે. અલબત્ત તેની તકસીરવારીનો દર નીચો રહ્યો છે તેમ છતાય તેની મહત્તા ઓછી નથી થતી. દાખલા તરીકે,  2016માં, વિવિધ કોર્ટમા અનુસૂચિત જાતિને લગતા 89.7% કેસ અનુસૂચિત જનજાતિને લગતા 87.1% કેસ પેન્ડિંગ હતા. આ ભરાવો કેસના ઝડપી નિકાલની જોગવાઈઓને આભારી હોઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ પ્રારંભિક પ્રક્રિયાને જાતિ પૂર્વગ્રહથી મુક્ત રાખવાની કોઈ ખાતરી આપે છે? શું પ્રારંભિક તપાસની ભલામણના આગ્રહ પાછળની અપરોક્ષ ધારણા એવી છે કે કાનૂની (આ કિસ્સામાં દલિતો) બાબતે નૈતિક સહિષ્ણુતાની અછત છે અને તેમાંથી આ કાયદાનો દુરુપયોગ કરવાનું "વલણ" પ્રવર્તે છે?

પ્રારંભિક તપાસની ભલામણને સર્વોચ્ચ અદાલતે દલિતો અને આદિવાસીઓ વચ્ચે "નૈતિકતાની અછત"ની આપૂર્તિ તરીકે જોઈને કાનૂની સમાધાન સુચવ્યુ છે. ઘણાને આ લેખ સાવ વાહીયાત લાગી શકે, અમારી અપેક્ષા એટલી જ છે કે ભારતીય સમાજમાં નૈતિકતાના ભારે હ્રાસ ઉપર અદાલત પ્રકાશ પાડે. આ હ્રાસ ગુજરાતના ઉના-કાંડમાં દલિતો પરના દેખીતા અત્યાચાર અને બિન-દલિતોના પિડિતો પ્રત્યેના અસહિષ્ણુ અભિગમમાં દેખાયો હતો.

ખાસ કરીને ઉદાર માળખામાં ન્યાયની પદ્ધતિ અસહિષ્ણુ અભિગમને સજાપાત્ર ગણતી નથી. આનું કારણ એ છે કે તે ચોક્કસ કાનૂની જોગવાઈનો દુરુપયોગ વ્યક્તિગત છે, સામાજિક કે નૈતિક ગુના માટે જવાબદાર સમુહ નથી. આ રીતે, પ્રારંભિક તપાસની યોગ્યતાનું ઔચિત્ય ચોક્કસ કાયદાના સંભવિત દુરુપયોગથી વ્યક્તિને રક્ષણની જરૂરિયાતમાં અને આરોપી અને આરોપ ઘડનાર બંને માટે વાજબી સ્થિતિના નિર્માણમાં રહેલું છે અને તેના માટે તે જરૂરી છે.

આ ઠાવકી વ્યક્તિગત વિભાવનાને કાનૂની વિષય તરીકે ગણવાનું સમાજના તબકા માટે યોગ્ય લાગતું હોય તો પણ તે બે મુખ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે. પહેલી સમસ્યા, આવી વિભાવનામાં કાયદાનો દુરુપયોગનો પ્રયાસ સમાહિત હોઈ, અન્ય તમામ વાસ્તવિક એટ્રોસિટીના કેસને શકના દાયરામાં લાવી દે છે અને તટસ્થતાનો આભાસ સર્જે છે. હકીકતમાં, તે એટ્રોસિટીના મજબુત આધારને અસ્પષ્ટ બનાવે છે. જાતિના અત્યાચાર એ એક વિચિત્ર સામાજિક વાસ્તવિકતા છે અને આ રીતે તેનો આધાર છીનવાય છે.

બીજી સમસ્યા, ચુકાદા અનુસાર આરોપી અને આરોપ ઘડનાર બંને કાયદાના પરિઘની બહાર રહેતા પરિબળોનું આંશિક સ્વરૂપ બની રહે છે અને સંબંધિત કોર્ટ માટે કાયદાની સપાટીનો જ સ્પર્શ કરાવે છે. આ પરિબળોને જેને સ્થાનિક ધોરણે પાવરફૂલ બની રહેવું છે તેવા બિન-દલિત જાતિઓ સાથે ઓળખી શકાય છે, જે ક્યારેક દલિતો સામે આ કાયદા સહિતના કોઈ પણ કાયદામાં ઘાલમેલ કરી શકે છે.

આપણે દલિતોની દ્રષ્ટિએ પણ એ જોવાની જરૂર છે કે આ કાયદો એ એક નૈતિક ઢાલ છે કે જે તેમની પીઠ પર લદાયેલો છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, કાયદો નૈતિક અર્થમાં દલિતો વચ્ચે એક પ્રકારની નાખુશ સભાનતા પેદા કરે છે. તેથી, આપણે એમ ન ધારી લેવું જોઈએ કે તેમની તો તેનો દુરુપયોગ કરવાની પ્રકૃતિ છે.

આપણે આ અધિનિયમના અમલ માટે પ્રારંભિક સ્થિતિ કોણે સર્જી તે પણ પૂછવું જોઈએ. અત્યાચાર જરૂરી ઉચ્ચ જ્ઞાતિને પ્રભુત્વ જમાવી રાખવા માટેની રોજિંદી સામાજિક જરૂરિયાતમાંથી એટ્રોસિટીઝ પરિણમે છે. તેથી બિન-દલિત જાતિઓએ કોઈ પણ કાયદાના દુરુપયોગની સંભાવનાને દૂર કરવાની નૈતિકતા અપનાવવી પડશે. આજ વાતને જુદી રીતે મૂકીએ તો, જો ખરેખર નાતજાતના વાડા ન હોત અને તે એક અફવારૂપ જ હોત તો એન્ટિ-એટ્રોસીટી એક્ટ જેવા કાયદાની કોઈ જરૂર જ ન હોત. ટૂંકમાં, કોઈ પણ સમાજ ડિસન્ટ નથી અને જાતિ પ્રથા મોટાભાગના ભારતીયો માટે આદત બની ગઈ છે, તેથી આ કાયદાને તેની મજબૂત જોગવાઈઓ સાથે અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે.

આમ, કાનૂની વિષયની આસપાસ લેવાતા અદાલતના ચુકાદા આખરે તો સામાન્ય માનવીય દુખો પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બને તેવા સમાજની સામૂહિક નૈતિક અભિવ્યક્તિ બની રહે છે. આ ભારતીય કાનુન વ્યવસ્થા આ જરૂરિયાત પ્રત્યે અસંવેદનશીલ રહી છે એમ નથી સુચવતું. આદર્શવાદી ચુકાદાના હસ્તક્ષેપ દ્વારા પ્રગતિશીલ ન્યાયિક સક્રિયતા સમાજની સામૂહિક અભિવ્યક્તિ બની રહેશે. વ્યક્તિગત કેસોને ધ્યાનમાં રાખી નક્કર કાનુનમાં દલિતોને જે કંઈ પણ નાના-મોટું રક્ષણ મળે છે તે છીનવાય તે દ્રષ્ટિ રાખવી જરુરી છે. સામાજિક સમુદાયની અભિવ્યક્તિ બની શકે તે માટેની કાયદેસરની નૈતિક ચેતનાની પ્રગતિને ટૂંકી દ્રષ્ટિ અવરોધે છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top