ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ભારતના રાજકીય આકાશમાં ચાલતી ‘’રંગ-રમત’’

2019ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલાની રાજકીય રેલમછેલ   

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

હજુ મહિના પહેલાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહનો ભાજપ અપરાજેય લાગતો હતો. પક્ષે ત્રિપુરામાં કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા(માર્કસીસ્ટ)ને ધૂળ ચાટતી કરી દીધી અને મેઘાલય અને નાગાલેન્ડમાં ગઠબંધનનો ખેલ પાડી સરકાર રચી. પણ અઠવાડિયામાં ઘણું આઘુંપાછું થયું. ઉત્તર પ્રદેશમાં ગોરખપુર અને ફૂલપુરની લોકસભાની પેટા-ચૂંટણીમાં ભાજપના ઉમેદવારો ચિત થયા. ગોરખપુર એ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્ય અને ફૂલપુર એ નાયબ મુખ્યમંત્રીનો મતવિસ્તાર હોઈ આ પરિણામનું મહત્વ વધી જાય છે. રાજકીય પંડિતોએ ચૂંટણી ગણિત માંડ્યુ અને જવાબ આણ્યો કે સમાજવાદી પક્ષ અને બહુજન સમાજ પાર્ટી એક થયા જે ભગવા પાર્ટીને ભારે પડ્યું. આ વાતમાં વજૂદ હોય કે ન હોય પણ એટલું તો નક્કી છે કે આ પરિણામો પછી 2019ની લોકસભાની ચૂંટણી માટે વિપક્ષે ગઠબંધનનું ગણિત માંડવાનું શરુ કરી દીધું છે.  ભાજપ અને નેશનલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ (NDA)માં આ આંચકાની અસર માપી શકાઈ નથી. પણ મહત્વનો સવાલ એ ઉભો થયો છે કે વિપક્ષનો નવો મોરચો રચાય તો કોંગ્રેસની શી ભૂમિકા ?

વિપક્ષો  નવો વિકલ્પ ખોજે છે. તેમાં બિનભાજપ- બિનકોંગ્રેસી મોરચાની શક્યતા તપાસાઈ રહી છે. શરુઆતમાં ભાજપ પર તેની અસર ન જોવા મળી, કારણ કે ભાજપ કોંગ્રેસની વોટબેંક તોડવાની ગણતરીમાં હતી. પણ જનતા દળ (સેક્યુલર)નો પ્રભાવ ધરાવતા દક્ષિણ કર્ણાટકમાં ભાજપ પગદંડો જમાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો.  કોંગ્રેસના પૂર્વ અગ્રણી નેતા એસ.એમ.કૃષ્ણાનો પક્ષ-પ્રવેશ  થયો, પણ ભાજપ વોકાલિગાનો વિશ્વાસ ન જીતી શક્યો. ગૌડા જ્ઞાતિના મુદ્દા પર હિંદુત્વનો મુદ્દો અપ્રભાવી નીવડ્યો.

ઉત્તર પ્રદેશમાં કોંગ્રેસ કડડભૂસ થઈ. કોંગ્રેસના પરંપરાગત મતદાતાઓનું દિલ જીતવામાં ભાજપ ફાવ્યું. પણ સપા-બસપાના ગઠબંધને ભાજપ માટે પડકાર સર્જ્યો. હાલના પેટા-ચૂંટણીના પરિણામોએ તે પુરવાર કર્યું. 2014 અને 2017ની ચૂંટણીમાં જ્ઞાતિ પર ધર્મનું પરિબળ હાવી થયું. દલિત-જાટવ અને યાદવોના જ્ઞાતિગત સમીકરણના બદલે ધર્મનું સમીકરણ વધુ પ્રભાવી બન્યું.    

હવે કોંગ્રેસની આગેવાનીમાં બિનસાંપ્રદાયિક મોરચાના બદલે બિનકોંગ્રેસ-બિનભાજપ મોરચો રચાશે. ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, હિમાચલ પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકમાં હજુ કોંગ્રેસ જીવે છે, પણ બાકીના રાજ્યોમાં તેનું અસ્તિત્વ ખતમ થઈ ગયું છે. તેથી, ચૂંટણીની દ્રષ્ટિએ ફળદાયી રાજ્યો એવા ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, તામિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં માત્ર મહારાષ્ટ્રમાં જ કોંગ્રેસનું વજૂદ છે અને તે ય નેશનાલિસ્ટ કોંગ્રેસ પાર્ટી(NCP)ની કાખઘોડીએ.

આ સંજોગોમાં કોંગ્રેસનું ભવિષ્ય શું ? કોંગ્રેસ પાસે એક વિકલ્પ છે, જે તે ઝડપથી સ્વીકારી શકે તેમ છે. તે સ્વીકારે કે તેની રાજકીય અસર  અને આધાર ઘટ્યો છે અને તે બિનકોંગ્રેસ, બિનભાજપ મોરચાને ટેકો આપવો. પણ આ ય લાગે એટલું સરળ નથી. હમણાં તેલંગાણાના મુખ્યમંત્રી અને તેલંગાણા રાષ્ટ્ર સમિતિના નેતા કે. ચંદ્રશેખર રાવે ફેડરલ ફ્રંટ માટે પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જી સાથે સંવાદ સાધ્યો. એ જાણીતી વાત છે કે ચંદ્રશેખરનો ઝુકાવ હંમેશા કોંગ્રેસ કરતાં ભાજપ-તરફી વધુ રહ્યો છે. લોકસભામાં મહત્વના મુદ્દે તેમનો પક્ષ ભાજપના પડખે રહ્યો છે. જનાધાર માટે TRS અને કોંગ્રેસ વચ્ચે હોડ છે. તેથી TRSને કોંગ્રેસની પડખે રહી પોતાનો જનાધાર ગુમાવવાનું પોસાય નહીં. તે જ રીતે સપા અને બસપા કોંગ્રેસનો સાથે જોડાવા ઈચ્છતા નથી. કોંગ્રેસ આ રાજકીય ગૂંચને ઉકેલી શકે તે એક પ્રશ્ન છે. સવાલ એ પણ છે કે શું કોંગ્રેસ 2019ની ચૂંટણીમાં ભાજપને સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરતા રોકી શકશે ખરી ? જો જવાબ ના હોય તો, કોંગ્રેસ કયા આધારે વૈકલ્પિક જૂથ રચવાની સત્તા કે અધિકૃતતા ધરાવે છે ? 2018ના અંતે યોજનારી ચૂંટણીઓમાં કોંગ્રેસ કર્ણાટક જાળવી રાખે અને મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, રાજસ્થાન અને મિઝોરમમાંથી કમ સે કમ બે રાજ્યોમાં જીતે તો હજુ પણ આ ચિત્ર બદલાય. 

વિપક્ષ હજુ એક છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારની પેટા ચૂંટણીમાં થયેલા પરાજયે ભાજપ ન જ હારે તે વાતને ખોટી પુરવાર કરી. અટલ બિહારી વાજપેયીના સમયમાં એન.ડી.એ.ના ઘટક પક્ષો વચ્ચે વાદ-સંવાદની પરંપરા હતી, પણ મોદીએ ગોરખપુર અને ફૂલપુરની લોકસભા બેઠકોની હાર પછી એન.ડી.એ.ની સ્ટિઅરીંગ કમિટિની બેઠક પણ ન યોજી. પરિણામે એન.ડી.એમાં અસંતોષ ઉદભવ્યો. તેલુગુ દેશમ પાર્ટીએ સાથ છોડ્યો અને બીજા સાથી પક્ષોએ પણ નારાજગી વ્યક્ત કરી. સંસદમાં ભાજપ પાસે પૂરતી બેઠકો છે, તેથી આ પક્ષો કંઈ મોટી અસર ઉભી કરી શતે તેમ નથી, પણ ભવિષ્યમાં તેની અસર થાય પણ ખરી.

આગામી વિધાનસભાની ચૂંટણીના પરિણામોના આધારે ખ્યાલ આવશે કે ભાજપ તેની પાસેના સંસાધનોની મદદથી  એન.ડી.એ પક્ષોને સાથે રાખી શકે છે કે નહીં. એ પણ ખ્યાલ આવશે કે કોંગ્રેસની અન્ય પક્ષોમાં સ્વીકૃતિ કેટલી છે. કેન્દ્ર સરકારની કામગીરી અંગે પ્રજામાં કેટલો સંતોષ છે તે અંગે આડકતરો ઈશારો આ પરિણામોમાંથી સાંપડશે. ભાજપે અણસાર આપ્યો છે કે આ ચૂંટણીઓમાં પ્રાદેશિક નેતૃત્વ હેઠળ નહીં, પણ મોદી-નેતૃત્વ હેઠળ લડાશે, ત્યારે મોદીની લોકપ્રિયતા અને શાહના ચૂંટણી-કૌશલ્યનું ફરીવાર મૂલ્યાંકન થશે. કાળના ગર્ભમાં શું રહેલું છે, તે તો કોને ખબર ?

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top