ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

માલિકના મનની વાત

પ્રસાર ભારતી : સાચી સ્વતંત્રતાના સુખનું અધૂરું સપનું

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

પહેલાંની કે અત્યારની એક પણ સરકાર સ્વતંત્ર કે સ્વાયત પબ્લીક બ્રોડકાસ્ટર્સ ઈચ્છતી નથી. હા, સાચું કે પ્રસાર ભારતી અને સરકાર વચ્ચે ભારતમાં કહેવાતા ‘’પબ્લીક’’ બ્રોડકાસ્ટર્સ વિશે મતભેદ રહે છે. પ્રસાર ભારતીની સ્વાયત્તતાનો મુદ્દો ઉઠતો રહ્યો છે, ચર્ચાતો રહ્યો છે. હમણાં પ્રસાર ભારતીએ વ્યવસાયિકોની  નિમણૂંકને  ફગાવી દેતા બોર્ડ અને માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય વચ્ચે ગજગ્રાહ સર્જાયો. બોર્ડે ભરતી કરવાના તેનો અધિકાર યાદ અપાવ્યો એટલે મંત્રાલયે દૂરદર્શન (DD) અને ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો(AIR)ના કર્મચારીઓનું પગાર માટેનું ભંડોળ અટકાવ્યું. બોર્ડે તેને બદલાની ભાવનાથી ભરાયેલું પગલું ગણાવ્યું. પણ અંતે તો ઘીના ઠામમાં ઘી ઢળ્યું. કૌટુંબિક કલહ શાંત થયો.    

1975-76માં ઈન્દિરા ગાંધીની આગેવાની હેઠળની કોંગ્રેસ સરકારે સરકારી પ્રચાર માટે દૂરદર્શન અને ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોનો આડેધડ ઉપયોગ કર્યો હતો, જેના પગલે ભારતમાં સ્વાયત્ત પબ્લીક બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશનની રચનાનો ઉદભવ્યો. 

1977માં જનતા પક્ષની સરકારે સત્તાના સૂત્રો સંભાળ્યા પછી વરિષ્ઠ પત્રકાર અને સંપાદક બી.જી.વર્ગીસની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિ રચી, જેને કોર્પોરેશનની રચના માટેનું કામ સોંપાયું. તેનો ખ્યાલ BBC (British Broadcasting Corporation) જેવું મોડલ વિકસાવવાનો હતો. બી.જી વર્ગીસ સમિતિએ આ અંગે ભલામણો કરી. જેના આધારે પ્રસાર ભારતી (બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા) કાનૂન ઘડાયો. 1990માં તે સંસદમાં પસાર થયો. જોકે, આમ છતાં પ્રસાર ભારતીની રચનાને  બીજા સાત વર્ષ લાગ્યા.

જોકે, આજસુધી એકેય સરકારે આ કાનૂનની અગત્યની જોગવાઈઓના અમલનો વિચાર કર્યો નથી. ઉદાહરણ – પ્રસાર ભારતીને સરકારી દખલગીરીથી મુક્ત રાખવા માટે કાનૂની જોગવાઈ છે. જે મુજબ પ્રસાર ભારતીની કામગીરી પર દેખરેખ માટે 22 સભ્યોની સંસદિય સમિતિ રચવી. જો કે, આ સમિતિ અસ્તિત્વમાં નથી કે નથી એક પણ રાજકીય પક્ષે તેની માગણી કરી. યુપીએ સરકારે રચેલી સેમ પિત્રોડા કમિટિએ કરેલી ઘણી ભલામણોમાં આ પણ એક ભલામણ હતી. જોગવાઈનો ઉત્તમ અમલ કેવી રીતે થાય તે 2011માં રાજ્યસભા ટીવીના લોન્ચિંગમાં જોવા મળ્યું.  ઉપરાષ્ટ્રપતિ હમીદ અન્સારીની અધ્યક્ષતામાં વિવિધ રાજકીય પક્ષોના સભ્યોની સમિતિ રચાઈ, જેને ચેનલની દેખરેખનું કામ સંભાળ્યું. રાજ્યસભા ટીવીએ પબ્લીક બ્રોડકાસ્ટર્સ કેવું યોગદાન આપી શકે તેનો નમૂનો પેશ કર્યો. દેશમાં ખાનગી ન્યૂઝ ચેનલના ઘોંઘાટ વચ્ચે રાજ્યસભા ટીવીએ અર્થપૂર્ણ ચર્ચાઓ થકી તાજગીનો અનુભવ કરાવ્યો. અલબત, આ ગાળો ટૂંકો રહ્યો.  

કાયદા મુજબ બ્રોડકાસ્ટિંગ કાઉન્સિલની રચનાની જોગવાઈ પણ છે. જેમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત 11 સભ્ય ( જાહેર જીવનમાં ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન આપનારા) અને સંસદમાંથી 4 સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે.  4 સભ્યો સંસદના બંને ગૃહોમાંથી પસંદગી પામે છે. પ્રસાર ભારતીના પ્રસારણ અંગે જાહેર જનતાની ફરિયાદના નિકાલ માટેની જોગવાઈ કરાયેલી, પણ તે અંગે કોઈ માળખું જ ન રચાયું. કાયદામાં બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયાની કોર્પોરેટ એન્ટીટી તરીકેની પરિકલ્પના હતી, જે સાકાર થઈ નથી.

ઉલટ પક્ષે, હાલ પ્રસાર ભારતી પબ્લીક બ્રોડકાસ્ટર્સ તરીકેનો ડોળ કરી રહી છે, પણ ખરેખર તો પહેલાંની જેમ જ  દૂરદર્શન અને ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો મિનિસ્ટ્રિ ઓફ બ્રોડકાસ્ટિંગ દ્વારા જ સંચાલિત છે. પ્રસાર ભારતીને એકેય રીતે સ્વતંત્ર કહી ન શકાય. સત્તાધારી પક્ષની વિચારધારા સાથે જોડાયેલા હોય તેનું આ બોર્ડ બનેલું હોય છે, વર્તમાન બોર્ડ કે તેના અધ્યક્ષ તેમાં અપવાદરુપે નથી. બોર્ડ અને સરકાર વચ્ચે  વૈચારિક મતભેદ ક્યારેય હોતા નથી, સત્તાની સાઠમારી જ ક્યારેક મતભેદનું કારણ બને છે. તેથી પ્રસાર ભારતીની હાલની આવૃત્તિને અગાઉ જેવી જ ‘’સરકારી પ્રસારણ એજન્સી’’ કહેવામાં જરાય ખોટું નથી.  

જ્યાં સુધી પ્રસાર ભારતીની કામગીરીમાં મંત્રાલયનો હસ્તક્ષેપ છે ત્યાં સુધી તેની સ્વાયત્તતા સરળ નથી. ખરેખર તો સવાલ એ પુછાવો જોઈએ કે ભારતમાં આવું મંત્રાલય કેમ છે ? તેને સરકારી પ્રચાર કે પ્રાઈવેટ મીડિયા સંસ્થાઓને લાયસન્સ આપવા સિવાય બીજું કરવાનું છે શું ? સરકાર પાસે પ્રચાર માટે  દૂરદર્શન અને ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો છે અને જ્યાં સુધી લાયસન્સ ઈસ્યુ કરવાનો સવાલ છે તે તો બીજી સંસ્થા પણ કરી જ શકે. તો શું આવા મંત્રાલયનું અસ્તિત્વ જ લોકશાહી વ્યવસ્થામાં વિસંગતતા નથી સર્જતુ ?

ચોક્કસપણે, સ્વાયત્ત પબ્લીક બ્રોડકાસ્ટર્સ હોવા જ જોઈએ. ખાનગી મીડિયા અવગણના કરે એવા ઘણા મુદ્દાઓનું કવરેજ પબ્લીક બ્રોડકાસ્ટર્સ કરે અને તે ખાનગી ચેનલના કકળાટ વચ્ચે સંવાદ અને વિમર્શ માટેની તક પણ પૂરી પાડે.  ભારતના વૈવિધ્યસભર વારસાને પણ જાળવે. ભૂતકાળમાં,ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ દેશના મહામૂલી સંગીત-ધરોહરને સાચવવાનું કામ કર્યું છે. સ્વતંત્ર પબ્લીક બ્રોડકાસ્ટર્સ આનાથી ઉત્તમ કામ પણ કરી શકે, પણ લાગે છે કે કે આજે પણ પ્રસાર ભારતીની સ્વતંત્રતાના સુખનું સપનું અધૂરું જ છે.      

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top