ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

મોંઘી પડતી ઉપેક્ષા

જાહેરજનતાએ દબાણ કરી અકસ્માતો પ્રત્યે અવિચારી પ્રતિભાવ આપવાની સત્તાધિકારીઓની ખો ભૂલાવી દેવી જોઈએ.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

ભારતીય શહેરો અને નગરોમાં અકસ્માતો, આગ અને અન્ય આપત્તિઓ પ્રત્યે લોકોનો પ્રતિભાવ સદા નારાજગીભર્યો રહ્યો છે. એવી ઘટનાઓ અવારનવાર બનતી આવી હોઈ એ મોટા ભાગના નાગરિકોને મન તિરસ્કારની લાગણી જગાડે છે. અકસ્માતોને હાથ ધરવા બાબતે લગભગ બધું જાણે એક ચીલાને અનુસરે છે: અધિકારીઓ દ્વારા ઘડવામાં આવેલ સલામતી અને રક્ષણ અંગેના કાયદા તેમજ નિયમોના ઉલ્લંઘનનો પહેલાં તો તબક્કાવાર ખુલાસો થવો, એ પછી, ન્યાય અને દંડને માટે અધિકારીઓ દ્વારા આપવામાં આવતાં ઝડપી કાર્યવાહીનાં વાયદાઓ અને સહાનુભૂતિ વચનો. ડિસેમ્બર ૨૦૧૭માં મુંબઇ શહરે આગ લાગવાના બે મોટા અકસ્માત જોયા હતા- એક ૨૯મી તારીખે જેમાં શહેરની એક મોટી પબમાં ૧૪ના જીવ હોમાયા હતા અને બીજો જેમાં ૧૮મીએ એક રહેઠાણ વિસ્તારમાં નાસ્તા બનાવતા એક ખારખાનામાં આગ લાગવાથી ૧૨ કાર્યકરોનું મોત નિપજ્યું. આ કિસ્સાઓમાં પણ અપેક્ષિત પ્રતિક્રિયાઓ ચીલા પ્રમાણે જ હાથ ધરવામાં આવી- શહેર આખામાં ગેરકાયદાકીય માળખાઓ અને વધારાના બાંધકામોને તોડી પાડવા વિશે અવિચારી પગલાં લેવામાં આવ્યાં. જોકે આ બંને અકસ્માતો અને આના જેવા બીજા ઘણા (જેમ કે સ્ટેમ્પેડ રેલ્વે સ્ટેશને સેપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭માં બનેલ ઘટના જેણે ૨૨ લોકોના જીવ લીધા) કિસ્સાઓમાં સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે નાગરિકો હોય કે સત્તાધારીઓ બંને પક્ષના લોકો આવી ઘટનાઓ પ્રત્યે હવે એક સરખા બેદરકાર બની ગયા છે. નગરના આયોજનને લગતી પ્રક્રિયામાં ખામી એટલી જ રહે છે, જેટલી સમાજની એમાં સામેલ થવા વિશે નિરસતા. અધૂરામાં પૂરું આવી બેદરકારીના  ઠંડા વલણમાં ઉમેરો કરતી નિઃસારવાદી વિચારધારા “બાબતો સુધરી શકે નહિ અને બાબતો સુધરશે પણ નહિ”.     

ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયન ચેમ્બર્સ ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી દ્વારા ઇન્ડિયા રિસ્ક સર્વે 2017માં દેશના વ્યવસાયિક-ધંધાકિય ધારણાઓ અને કામગીરીઓને લગતા ૧૨ જોખમોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. એમાં આગથી થનાર જોખમો એ યાદીમાં પાંચમા ક્રમે છે, જે ૨૦૧૬માં થયેલ સર્વેક્ષણના ક્રમાંકની સરખામણીમાં ત્રણ ક્રમ ઉપર ચઢી ગયો છે. નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યૂરો કહે છે કે ૨૦૧૫માં કુલ ૧૮,૪૫૦ અકસ્માતો આગને લીધે થયા હતા જેમાં કુલ ૧૭,૭૦૦ વ્યક્તિઓએ જીવ ગુમાવી દીધો હતો. એ અહેવાલ આગળ જણાવે છે કે એમાંથી ૪૨.૧ ટકા કિસ્સાઓમાં મૃત્યુ રહેઠાણી ઇમારતોમાં આગ લાગવાની ઘટનામાં થયું હોવાનું જોવા મળે છે. એ અકસ્માતોમાંના ૨૨ ટકા અકસ્માતો મહારાષ્ટ્રમાં થયેલ હોઈ, એવા અકસ્માતોમાં એ રાજ્યનો સૌથી મોટો ભાગ હોવાનો અહેવાલ છે. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે ભ્રષ્ટાચાર, લાંચખોરી અને અન્ય છેતરપિંડી જેવા ગુનાઓના નામો એ સર્વેક્ષણની યાદીમાં ત્રીજા ક્રમે છે. એ જ બતાવે છે કે બહારથી ભલે બાબતો બદલાણ પામતી લાગે, અંદરખાને તો એ એવીને એવી જ છે.

મ્યુનિસિપાલટીના અધિકારીઓ અને સરકાર એ મામલે લીધેલાં પગલાં (ઘટના પછી) તરફ આગંળી ચીંધે અને એમાં અગાઉ રહેલ જવાબદારીના અભાવને સમર્થન આપે છે ત્યારે, આ એ સૂચવવાનો સમય છે કે રાબેતા મુજબની સત્તાવાર કાર્યવાહી અને જાહેરજનતાનો અણગમો પામેલી એવી ભયાનક આગની અગાઉની ઘટનાઓ પરથી હજુ પણ કોઈ પ્રકારનો બોધપાઠ અથવા સીખ લેવામાં આવ્યો નથી. ૨૦૧૫માં, મુંબઇમાં કૉલેજના ૮ વિદ્યાર્થીઓ મોતને ભેટ્યા, કારણ કે તેઓ એક બપોરે એવી હોટલમાં જમવા બેઠા હતા, જેમાં અંદરોઅંદર અમુક ગેરકાયદેસર ફેરફારો કરવામાં આવ્યા હતા અને વખારોમાં ગેસના બાટલાઓને બેદરકારીથી રાખવામાં આવ્યા હતા. ઉપરાંત, ઉપહાર સિનેમા હોલમાં લાગેલી આગના કિસ્સામાં વિનિયોગમાં કરવામાં આવેલ ગેરકાયદેસર ફેરફારને કારણે ૧૯૯૭માં ૫૯ લોકો ફસાઈ જઈને ભસ્મ થયા હતા અને ૨૦૧૧માં કોલકતામાં એએમઆરઆઇ હોસ્પિટલમાં આગ ફાટી નીકળીને ૮૯ લોકોને ગળી ગઈ હતી, જે લોકો હજુય ભૂલ્યા નહિ હોય. પરંતુ, સલામતીના કાયદાઓનું અમલીકરણ વધુ સારું બને એવા પ્રયત્નોમાં કોઈ સુધારો કે ફેરફાર થયો નથી. નિઃશંક, આ બાબતે ભારતના શહેરોમાં મોટાભાગની ઈટરિઝ, હોટલ, પબ, સિનેમા હોલ, હોસ્પિટલો, નાના ઔદ્યોગિક એકમો, શેડ, ફેક્ટરીઓ અને રહેણાંક ઇમારતોની પરિસ્થિતિ એવી ને એવી જ છે. સલામતીના નિયમોને લાગુ પાડવાનો કોઈપણ પ્રયાસ બિલ્ડરો અને બિઝનેસ ઓપરેટરો દ્વારા "કનડગત" તરીકે જોવામાં આવે છે. નાસ્તો બનાવતા એકમની વાત કરીએ તો ત્યાં ગેસ સિલિન્ડરો અને અન્ય જોખમી જ્વાળાગ્રાહી વસ્તુઓને બેદરકારીથી રાખી મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. અને એ નાનકડા કારખાનાની એક ઓરડીમાં બીજા ગામોથી આવેલ ઘણા કામદારો રહેતા અને સૂઈ જતા.

મ્યુનિસિપલ સત્તાધિકારીઓ હવે દાવો કરે છે કે એ નાસ્તાના કારખાનાના માલિકે એને ચલાવવા માટેની આવશ્યક પરવાનગીઓ લીધી ન હતી. તેવી જ રીતે, સંખ્યાબંધ કાર્યકરોએ એવો દાવો કર્યો હતો કે તેઓએ કમલા મિલ્સ કૉમ્પ્લેક્સમાં (ઇમારત) ગેરકાયદેસર બાંધકામો વિશે સત્તાધિકારીઓને ચેતવ્યા છે, જેમાં મોટી સંખ્યામાં સારી સુવિધાવાળી-આધુનિક ઘણી ઇટરી અને પબ બનાવવામાં આવ્યાં છે. પબ પખવાડિયામાં બંધ થયા પછી પાછું ખોલવામાં આવ્યુ, પરંતુ કોઈ કાર્યવાહી થઈ નહિ. મૂંબઈમાં પૂરી રીતે સક્રિયપણે અથવા કેટલાક અંશે ભાગીદારીમાં રાજકારણીઓની સહભાગિતામાં બિનઆયોજિત-ગેરકાયદેસર બાંધકામ અને મિલ-જમીન પર ધંધાકીય અને રહેણાંક ઇમારતોના નિર્માણના કિસ્સાઓ આવરનવાર બનતા હોય છે. બીજા શહેરો કે નગરોમાં પણ પરિસ્થિતિ કંઈ ખાસ જૂદી નથી. દેશભરમાં, નાના કે મોટા વ્યાપારી મથકો તેમજ નિવાસી ઇમારતોમાં, ભ્રષ્ટ અને નિહિત હિતોએ રાજયનું નિયમન કર્યું છે. હવે એ તો સ્પષ્ટ છે કે, યોગ્ય કાયદાની કમી કંઈ અસલી સમસ્યા નથી, પરંતુ ભય અથવા તરફેણ વગરનું એનું કડક અમલીકરણ સમસ્યા બને છે.

અહીં મોટાભાગે સમુદાયની જાગૃતિ અને તકેદારી મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. મોટાભાગની રહેણાંક ઇમારતોમાં, ઔદ્યોગિક વસાહતો તેમજ કહેવાતા ગેરકાયદેસર વસાહતોમાં, સામાન્ય નિવાસીઓના એવાં સંગઠનો છે, જે રોજ-બ-રોજની બાબતોની સંભાળ રાખે છે. આ સંગઠનોમાં સુધારો એ સલામતીના મુદ્દાઓ અંગે જાગરૂકતા વધારવા તરફ પહેલું પગલું હશે. એક તરફ, સલામતીના ધોરણો પ્રત્યે (દુર્ભાગ્યે તમામ વિભાગોમાં અભાવ છે) ઘણું માન અને કદર હોવી જરૂરી છે અને બીજી તરફ, સત્તા ચલાવનાર રાજકારણીઓ તેમ જ અધિકારીઓ આ નિયમોનું ચુસ્ત પાલન કરે એવું નાગરિકોનું દબાણ હોવું જ જોઈએ. એ માટે નાગરિકોના સમાજે એક જૂથ થઈને આંદોલન કરવું જ જોઈએ. નહિતર, બેદરકારી અને ઉપેક્ષા ખૂબ મોંઘી પડશે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top