ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

નમૂનાસ્વરૂપ ગુજરાત

ભાજપના બહુમતીવાદી રાજકારણની નકલ કૉંગ્રેસ અને વિપક્ષ કરી શકશે નહિ.



 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

તાજેતરમાં થયેલ ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણીઓનાં પરિણામો પર રાજકીય વિશ્લેષકોએ પૃથક્કરણ કરી કરીને એના મનફાવે એવા અર્થ કાઢવામાં કોઈ કમી ન રાખી. ચૂંટણીને આજે એક લાંબો સમય વીતી ચૂક્યો છે, એ પછી પણ એની અસરો તો ચાલુ રહેવાની જ. એ માટે નહિ કે એનું પરિણામ કોઈક રીતે અનપેક્ષિત હતું. હકીકતમાં તો આ પરિણામ અપેક્ષિત જ હતું. ભારતીય જનતા પાર્ટીને (ભાજપ) તો જીતવું જ હતું. અને એ પક્ષ જીત્યો પણ. પરંતુ એ જીત નિર્ણાયક રીતે ન હતી; એ પક્ષે કોંગ્રેસને જરૂર હરાવ્યો છે, પણ એનું નિકંદન કરી શક્યો નથી; કોંગ્રેસને ફટ્કો પડ્યો છે ખરો, પણ એ અટકી ગયો નથી.

ગુજરાતની ચૂંટણીઓમાં મોટા ભાગે જીતીને, ભાજપ હવે ભારતના ૨૯ રાજ્યોમાંથી ૧૯ રાજ્યો પર સત્તા ચલાવશે, ઉપરાંત સંસદમાં એની બહુમતી તો છે જ. બે દાયકા પૂર્વે, કોંગ્રેસ પક્ષની ૨૬ રાજ્યોમાંથી ૧૬ રાજ્યોમાં પોતાની સરકારો હતી. શું ભારતને મુખ્ય વિરોધ પક્ષ રહિત દેશ બનાવવાનું, ભાજપનું 'કૉંગ્રેસ-મુક્ત ભારત' સ્વપ્ન મૂળ આયોજન પ્રમાણે આગળ ધપી રહ્યું છે? ગુજરાતનું પરિણામ અણધારી સળ હોય તેવું લાગે છે. પરંતુ સારી માવજત કરી રાખેલાં ચૂંટણી મશીનોની મદદથી એ સળને સરળ બનાવવું ભાજપ માટે કંઈ અશક્ય નથી. ગુજરાત રાજ્ય જ્યાં ભાજપે સતત બે દાયકાઓથી વર્ચસ્વ ટકાવી રાખ્યું છે ત્યાંના ૧૮૨ સભ્યોની વિધાનસભામાં બે-તૃતીયાંશ બહુમતી જીત્યા હોવા છતાં ભાજપે ૯૯ બેઠકો મેળવી અપેક્ષા કરતાં ઘણું ઓછી કહેવાય અને જે સામાન્ય બહુમતીથી ફક્ત સાત બેઠકો વધારે અને વિધાનસભા ચૂંટણીમાં મેળવેલ બેઠકો કરતાં ઓછી છે. આમ, એની મત સંખ્યામાં બહુ સામાન્ય વધારો થયો છે. ગુજરાત રાજ્યમાં એને મળતો ટેકો યથાવત અડીખમ રહ્યો છે. વિરોધી ચળવળો કે પુનઃસંયોજિત કોંગ્રેસ પક્ષ એને ક્ષીણ કરી શક્યાં નથી.

ગુજરાતનાં ચૂંટણીનાં પરિણામો ઉપરથી ભવિષ્યને લગતા કેટલાક નોંધપાત્ર સંકેતો મળે છે. એમાંનો પહેલો છે કે, દેખીતી રીતે નરેન્દ્ર મોદીએ ૨૦૧૪ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ દરમિયાન ભારતમાં સુવર્ણ ભાવિના વચન તરીકે વારંવાર ચમકાવેલ, વિકાસ અંગે નમુના સ્વરૂપ ગુજરાત એટલે કે "ગુજરાત મોડેલ"ની નીતિ ઘણી ખામીઓ ધરાવે છે. મોદીની એ નીતિ રાજ્યના શહેરી, વધુ નજરે પડે એવા વિસ્તારોના નિર્માણ પર વધારે કેન્દ્રિત છે, જ્યારે કે નજરમાં ન આવે એવાં વિસ્તારોની અવગણના કરે છે. ગુજરાતની ચૂંટણીઓમાં ગ્રામ્ય-શહેરી વિભાજન, જ્યાં મોટાભાગના ભાજપના મતો અને બેઠકો શહેરોમાંથી છે, આ વાસ્તવિકતા સમજાવે છે. આ વિકાસના લાભોથી વંચિત રખાયેલ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાંના લોકો, જેઓનો ભ્રમ તૂટી ગયો અને વાસ્તવિકતા સામે આવી, તેઓએ રાજ્યનો ભાગ બની ગયેલ પક્ષને પસંદ ન કરતાં એક અવ્યવસ્થિત વિરોધી પક્ષ  માટે મતદાન કરીને પોતાનું મંતવ્ય વ્યક્ત કર્યું. હવે રાજસ્થાનમાંથી એવી જ એક ભ્રમણાના પડઘા સંભળાવવાની શરૂઆત થઈ ગઈ છે, જ્યાં તાજેતરમાં સ્થાનિક ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે ભાજપ કરતાં વધુ સારું પ્રદર્શન કર્યું છે.

બીજો, આપણને ફરી એ યાદ અપાવવામાં આવે છે કે ભાજપ અજેય નથી, પરંતુ તે એક જોરાવર પ્રતિસ્પર્ધી જરૂર છે. નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહની ટુક્ડી જરાય ઢીલ છોડતી નથી. સરકારની નીતિઓને લઈને લોકોની નારાજગીને ભાજપ વિરુદ્ધના મતદાનમાં ફેરવવાની તક બનાવવા કોંગ્રેસ સજાગ બને એ પહેલાં એ બંનેએ તોડ કરી રાખ્યો હતો. એવો પક્ષ જે વિચારધારામાં એકમત હોય, એની સામેની લડતમાં વિપક્ષ તરીકે સંગઠિત થવાની વધુ જરૂર પડે છે. ફક્ત ચૂંટણીઓ પહેલાંની ચકાચોંધ કરનારી રેલીઓ પૂરતી નથી. જીત મેળવવી કોંગ્રેસ માટે પહોંચની બહારની વાત તો બનવાની જ હતી કેમ કે સળંગ ચૂંટણીઓ હારી ગયા બાદ એ રાજ્ય સ્તરે પૂરતી રીતે સંગઠિત જ નહોતું. હજુ પણ એ પક્ષ રાજ્ય-સ્તરનું નેતૃત્વ ધરાવતું નથી, જે ચૂંટણીથી મળતા વેગ પર નિર્માણનો પાયો નાખી શકે, જેમાં એણે ૭૭ બેઠકો જીતીને ૧૯૮૫ પછીનાં વર્ષો કરતાં સારું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આમ, કોંગ્રેસે એ હકીકત પર વિચાર કરી કરીને રાજીના રેડ થઈ નિરાંત લેવાની જરૂર નથી કે એણે ભાજપ સામે સારી ટક્કર ઝીલી છે, જે ૩૦થી વધુ મતદારક્ષેત્રોનાં પરિણામોમાંના આંકડાઓમાં દેખાઈ આવી હતી.

ત્રીજું, ખરું કે જુદા જુદા જૂથોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ત્રણ યુવાનોએ મોટી સંખ્યામાં લોકો અને પ્રસાર માધ્યમોનું ધ્યાન પોતાની તરફ ખેંચીને મોદી સરકારની મોહિનીમાંથી તેઓને મુક્ત કરવાના પ્રયાસમાં કોંગ્રેસને મદદ કરી હતી, પણ એટલું પૂરતું ન હતું. દલિત વકીલ જિજ્ઞેશ મેવાની જે ઉનામાં દલિતો પર થયેલ હૂમલા પછી ઘણો પ્રખ્યાત થયો, હારદિક પટેલ જેણે પાટીદાર સમુદાયને ભાજપ વિરુદ્ધ મત આપવા ઉશ્કેર્યો અને અલ્પેશ ઠાકોર  જેણે રોષે ભરાયેલા પછાત વર્ગોના એક વિભાગના હિતમાં અવાજ ઉઠાવ્યો હતો, એ ત્રણેય યુવા નેતાઓએ ગુજરાતની ચૂંટણીને ઘણી રસપ્રદ બનાવી અને રંગ પૂર્યો. પરંતુ, એક વાત ત્યારે પણ સ્પષ્ટ હતી અને અત્યારે તો વધુ સ્પષ્ટ છે કે સંયુક્ત રીતે હોય કે જુદા જુદા, એ ત્રણે એકમત વિકલ્પનો ભાગ નથી. એવું બને એવી શક્યતાઓ ખરી. પરંતુ, અન્ય વંચિત વિભાગોનો જેમાં સમાવેશ થાય એવા વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણને સૂર આપનાર મેવાનીને બાદ કરતા, આ ત્રણેવને એક જૂથ બનવા પ્રેરે એવું કોઈ ખાસ કારણ દેખાતું નથી. તેઓમાં એક માત્ર સર્વ સામાન્યતા છે ભાજપ વિરુદ્ધ તેઓની હાંકલ.

ચોથો, ભલે ભાજપ ગુજરાતમાં જીતી ગયું હોય, તોપણ પક્ષની બેઠકમાં મોદીના નિવેદનો પરથી સ્પષ્ટ છે કે તેઓ મેળવેલી સિદ્ધીઓથી સંતુષ્ટ થઈને, હાથ પર હાથ ધરી બેસી રહેશે નહિ. ગુમાવેલી દરેક બેઠકોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવશે અને ભાવિમાં સુધારણા નીતિનિયમો વિશે બોધપાઠ લેવામાં આવશે. પહેલેથી જ કૃષિ વિભાગની દુર્દશાને હાથ ધરવાનું મહત્ત્વ કેન્દ્ર સરકારની નોંધમાં આવી ચૂક્યું છે અને એ વિશે દિલ્હીથી જલ્દી જ ઘણા નિર્ણયો જાહેર થતા જોઈશું તો કંઈ નવાઈ નહિ. ભાજપનો વિરોધ કરવા કોઈ પણ પક્ષે એના સ્તરની નિર્ણાયકતા, નિર્ધાર અને તરકીબ કરવાની ક્ષમતા ધરાવવું જરુરી છે. ગુજરાતના દાખલા પરથી જોઈ શકાય કે સરકારી નીતિઓ સાથે અસંમતિ, ભલે વ્યાપક કેમ ન હોય, એને સત્તા પરના સંવિધાનની વિરુદ્ધ મતદાનમાં ફેરવી શકવું ત્યાં સુધી શક્ય નથી જ્યાં સુધી વિરોધી વિકલ્પ વાસ્તવિક ન હોય.

દેખીતું છે કે, ભાજપની “અચ્છે દીન“ અને “સબકા સાથ સબકા વિકાસ” નીતિઓએ જગાવેલી આશા આલોપ થઈ રહી છે. પણ, આડકતરી રીતે ફેલાવેલો અને અમુક સંજોગોમાં અફસોસજનક બનતો એનો સંદેશો, જે હિંદુઓને મતદાન પેટીના માધ્યમથી “બદલો” લેવા ઉશ્કેરે છે, એ હજુય કારગર છે. પ્રગતિશીલ દળો માટે હવે પડકાર એ છે કે તેઓ મુસ્લિમો, દલિતો અને અન્ય વંચિત જૂથોને કહેવાતા હિન્દુત્વવાદીઓ વિરુધના એક રાજકીય મંચ પર એકસાથે લાવીને બતાવે. ગુજરાતમાં કોંગ્રેસની નીતિએ રાજકીય રીતે નાદારી નોંધાવી છે. તે ભાજપની હિંદુત્વની નીતિ સામે મુકાબલો કરવામાં નિષ્ફળ નીવડી છે અને એની નિસ્તેજ નકલ બની ગઈ છે. જો આવનાર સમયમાં આ નીતિને નમૂનાસ્વરૂપ લેવામાં આવે તો અંજામ કરુણ નીવડી શકે. કારણ કે, બહુમતિવાદની રમતના મેદાનમાં તો હંમેશાં ભાજપ જ બાજી મારી ગયું છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top