ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

જો હાદિયા એક પુરૂષ હોત તો!

જાહેર પ્રવચનમાં જાતિય સમાનતા તેમજ ન્યાયના મુખ્ય મુદ્દાઓની સતત અવગણના થતી આવી છે.



 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

વર્ષ ૧૯૮૦ના દાયકામાં શાહબાનૂ અને રૂપ કવરના કિસ્સાઓ હોય, કે પછી ત્રણ દાયકાઓ બાદ હાદિયાનો કિસ્સો હોય, કેટલીક બાબતો ક્યારેય બદલાશે નહિ એમ લાગે છે. આ મહિલાઓના ખાનગી જીવન વિશેની જાહેર ચર્ચાઓ એક વ્યક્તિ અને નાગરિક તરીકેના તેઓના અધિકારો પર ઓછી, જ્યારે કે પરિવારો, સમુદાયો તેમ જ ધર્મ ને રાજકારણ, પરંપરા ને સંસ્કૃતિ પર વધુ કેન્દ્રિત હોય એમ જોવા મળે છે.

સાલ ૧૯૮૫માં, ભારતની એક વયોવૃદ્ધ નાગરિક, જેને પતિ તરછોડી ગયો અને પછીથી છૂટાછેડા આપી દીધા એવી એક સ્ત્રીએ પોતાના વકીલ પતિ પાસેથી જ્યારે ખાધાખોરાકી માટેની નમ્ર અને વ્યક્તિગત હક પ્રમાણે માંગણી કરી, ત્યારે એને એક રાજકીય મુદ્દો બનાવી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, ઓળખ અને કાયદાશાસ્ત્ર પરનો જટિલ, વિવાદાસ્પદ અને સંવેદનશીલ મામલો બનાવી દેવામાં આવ્યો. એવી જ રીતે ૧૯૮૭માં, લગ્નને ફક્ત સાત મહિના થયેલ એક ૧૮ વર્ષીય યુવતીનું પોતાના પતિના અંતિમ સંસ્કાર વખતે ચિતા પર ભયાનક મોત નિપજ્યું હતું, જેને તેના સમુદાય દ્વારા લાંબી બહિષ્કૃત પ્રથાનું સ્વરૂપ આપી, રાજકીય સત્તાની જાહેરાત કરવાની તક તરીકે ઝડપી લેવામાં આવી હતી. અને હવે ૨૦૧૭માં હાદિયા નામની એક યુવતીને એક પ્રૌઢ સ્ત્રી તરીકે અંતઃકરણના અને પસંદગીના આધારે જીવનસાથીને પરણવાના તેના બંધારણીય હક્કને રાજકીય હેતુસર ધર્મ-શુદ્ધિ, આતંકવાદ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના પેચામાં ગૂંચવી દેવામાં આવ્યો છે. આ દરેક કિસ્સાઓમાં મહત્ત્વનો મુખ્ય મુદ્દો ભારતીય નાગરિક તરીકે સ્ત્રીજનના અધિકારો અને દરજ્જાનો છે. તોપણ, જાહેર પ્રવચનોમાં જાતિ સમાનતા તેમજ ન્યાયના મુખ્ય મુદ્દાઓની સતત અવગણના થતી આવી છે.

હાદિયાના કિસ્સામાં સુપ્રિમ કોર્ટમાં ૨૭મી નવેમ્બરે થયેલી સુનવણી પરથી, જાતિય સમાનતાને મુખ્ય ચિંતાનો વિષય ગણવાનો નકાર ન કહી શકાય તો કંઈ નહિ, પણ અનિચ્છા જરૂર દેખાય આવે છે. ઓકટોબરમાં, ત્રણ સભ્યોના ન્યાયાધીશગણે આદેશ આપ્યો હતો કે હાદિયાને કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે, જેથી તેઓ ખાતરી કરે કે ઇસ્લામમાં તેનું સ્વાભાવિક ધર્માન્તર અને શાફીન જહાં સાથે તેનું આગામી લગ્ન તેની મરજીથી છે કે નહિ. પછી દેખીતી રીતે તેઓ સમજી ગયા હતા કે ખુદ હાદિયા પાસેથી તેની પસંદગીઓ અને ઇચ્છા વિશે સાંભળવું હિતાવહ રહેશે. તેમ છતાં, એક મહિના પછી, જ્યારે તેને ન્યાયધિશગણ સામે લાવવામાં આવી ત્યારે તેને સાંભળવી કે નહિ એ વિશે તેઓ અચકાતા હોય એવું દેખાઈ આવતું હતું. તેને પોતાની ગવાહી પોતાના મોઢે કહી સંભળાવવાની પરવાનગી આપવી કે કેમ એના પર એક લાંબો વિવાદ તેઓએ કર્યો. પછી જ્યારે વરિષ્ઠ વકીલ અને ભૂતપૂર્વ સોલિસિટર જનરલ ઈન્દિરા જૈસીંગે આખરે ગુસ્સે થઈને પૂછ્યું કે, જો હાદિયા એક સ્ત્રી ન હોઈ એક પુરૂષ હોત તો શું તેઓ આટલા જ ખચકાયા હોત, ત્યારે તેઓ ભડકી ઊઠ્યા એ પણ દેખીતું હતું. તેઓમાંના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બોલી ઊઠ્યા, ‘અહીં જાતિ સમાનતાનો પ્રશ્ન આવ્યો જ કેમનો?’

જાતિય સમાનતાનો પ્રશ્ન કેમનો ન આવે? જે કેસમાં હાઈ કોર્ટે જાહેર કરી દીધું કે, ‘એક ૨૪ વર્ષીય યુવતી નિર્બળ અને બીચારી છે અને ઘણી રીતોએ તેનું શોષણ થવાને પાત્ર છે,’ જેને પોતાના જીવનમાં શું કરવું છે એનો નિર્ણય લેવા દેવો સુરક્ષિત નથી, કારણ કે તે ‘ભોળી વ્યક્તિ’ છે અને ‘ભારતીય પરંપરા પ્રમાણે, કુંવારી દીકરી જ્યાં સુધી યોગ્ય રીતે લગ્ન ન કરે ત્યાં સુધી તેનો કબ્જો તેના માબાપનો હક છે.’ આવા કેસમાં જાતીય સમાનતાનો પ્રશ્ન ઊભો કેમ ન થાય? એવો કેસ જેને ‘લવ જિહાદ’ વિરુદ્ધના ઝુંબેશમાં વિવાદાસ્પદ મુદ્દો બનાવી દેવામાં આવ્યો હોય, આ એવી ઝુંબેશ છે જેના જનક તો સંઘ પરિવારથી સંકળાયેલા સંગઠનો છે અને એ એવી મહિલાઓ પર આધારિત છે જેઓમાં પોતાની કોઈ નિર્ણાયકતા કે સમજશક્તિ નથી. તેમ જ, જેઓ ધર્મ-પરિવર્તનના એકમાત્ર હેતુથી થનાર લગ્ન તરફ લલચાવવા મૂકવામાં આવેલી લાલચ સિવાય બીજું કંઈ નથી. હાદિયાના કિસ્સામાં ઊઠેલો વાંધો સાવ તર્કવગરનો છે, કેમ કે પોતાનો ધર્મ બદલવાની ઇચ્છા તેણે જાહેરમાં જણાવી, એ પણ જાહાં સાથે પરણી એના એક વર્ષ પહેલાં! ઇન્ટરનેટ પર એક મુસ્લિમ લગ્ન વિષાયક વેબસાઇટ પર જાહાં જોડે તેની મુલાકાત થઈ એના એક મહિના પહેલાં તેણે ધર્માન્તર માટેનું કાયદેસરનું સર્ટીફિકેટ મેળવ્યું હતું.

એવા કિસ્સામાં જાતિય સમાનતાનો પ્રશ્ન કેમ ન ઊભો થાય, જેમાં પોતાના વિચારો, લાગણીઓ અને ઇચ્છાઓ વિશે સતત બે વર્ષથી ઘણી વાર, કોર્ટમાં કે પછી જ્યાં તક હતી ત્યાં, સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યા પછી પણ હાદિયાને એવી પુખ્ત નારી, જે જાણે છે કે તેને શું જોઈએ છે, સમજવામાં આવી નથી? નોંધવા જેવી વાત છે કે ઘણા મહિનાઓથી લગભગ એકાંતવાસની કેદ કહી શકાય એવા માહોલમાં જ્યાં પોલીસોની નજરકેદ, નજીકના કુટુંબીજનો સિવાય બીજા કોઈને ન મળી શકાય એવો પ્રતિબંધ અને ખાસ તો, હાદિયાના કહ્યા પ્રમાણે, માનસિક રીતેની સતાવણી હોવાં છતાં હાદિયા શાંત, ઠરેલ છે અને તેને એકદમ સ્પષ્ટ રીતે ખબર છે કે પોતે શું ચાહે છે: પોતાની જીંદગી પોતાને ઠીક લાગે એમ જીવવાની આઝાદી.

જાતીય સમાનતાનો પ્રશ્ન એવા કિસ્સામાં કેમ ન ઊભો થાય, જ્યાં તે સ્ત્રીએ છુટકારો અને આઝાદી મેળવવાની ઇચ્છા વિશે પાછલા કેટલાક મહિનાઓથી ઘણીવાર સંદિગ્ધ રીતે પોકારો કર્યા હોવા છતાં તેને બંધનમાં રાખવામાં આવી છે? ડિગ્રી મેળવવા જરૂરી એવી ઇન્ટર્નશિપ પૂરી કરવા માટે તે કૉલેજ દ્વારા નિયંત્રિત હોસ્ટેલમાં રહેશે ત્યારે ત્યાં તેના નિવાસ દરમિયાન તેને માત્ર અમુક હદે જ સ્વતંત્રતા આપવામાં આવશે એવું કહેવામાં આવે, એ પહેલાં તેને મહિલા વ્યક્તિત્વ, સ્વતંત્રતા અને ગૌરવ વિશેના પિતૃત્વવાદી ઉપદેશોમાંથી પસાર થવું પડ્યું.

જોકે, કૉલેજના ડીન તેના વાલી તરીકે નિયુક્ત કરાયા છે એવી કોર્ટમાંની ચર્ચાનો કોઈ ઉલ્લેખ છેલ્લા ચુકાદામાં જોવા મળતો નથી, તેમ છતાં ડીનના તેમજ હાદિયાના નિવેદનો પરથી સ્પષ્ટ છે કે, હાદિયાએ શું કરવું, ક્યાં જવું, કોને મળવું, કેવા સંજોગોમાં મળવું, એ બધું હવે ડીન નક્કી કરશે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે, આટઆટલો કડક પ્રતિબંધ મૂક્યા પછી પણ હાદિયાના પિતાજી રાજી નથી અને તે હાદિયાને કોર્ટમાં ફરીથી ફરિયાદ કરવાની ધમકીઓ આપે છે. ખરું કે, હાદિયાના કિસ્સામાં જાતીય સમાનતાના પ્રશ્ન સિવાય પણ ઘણી બાબતો સમાયેલી છે. જેમ કે કોમી રાજકારણ, ઇસ્લામનો તિરસ્કાર તેમજ ડર, અને આતંકવાદનો ભય, જેનો જાહેર જનતા પર અને અદાલતી ધારણાઓ પર ચોક્કસ પ્રભાવ પડે છે. તોપણ, જેને નજરઅંદાજ ન કરી શકાય એવી મહત્ત્વની વાસ્તવિકતા તો એ છે કે, હાદિયાની દુર્દશા અને આવા હાલ થવાનું મોટું કારણ તેનું સ્ત્રી હોવું છે.

 

 

Back to Top