ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ખેલ દુભાયેલી લાગણીઓનો

સત્તાનું જોર હોય તો જ તમને લાગણીઓ દુભાવવા દેવાનું પરવળે, અને તો જ એની ફરિયાદ કરવાનું પણ પરવળે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

પણા ભારતમાં સદીઓ અગાઉ લખાયેલ એક મહાકાવ્ય પર હાલમાં બનેલી એક હિન્દી ફિલ્મ પદ્માવતી જો રાજકીય નેતાઓ અને પ્રચાર મધ્યમો માટે લાંબી મુદ્દત સુધી સતત ચર્ચાનો વિષય બને તો એ ખરેખર ચિંતાનો પ્રશ્ન કહેવાય. કોણ જાણે આ વિરોધની રાજનીતિ કયાં જઈને થોભશે, કેવું સ્વરૂપ લેશે? ભલે ભારતમાં, એક શાંત રાજ્ય દ્વારા પ્રોતસાહન પામીને હિંસા પર ઊતરી આવતા ટોળાઓના અહેવાલો વધતા જઈ રહ્યા હોય. તેમ છતાં, રાજપૂતો તરીકે ઓળખાતો એક સ્થાનિક સમુદાયનો વિરોધ, જેનું કારની સેના પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોવાનો દાવો કરે છે, એ વિદ્રોહને દેશભરમાં જે પૂર ઝડપે સમર્થકો મળી રહ્યા છે, એ ખરેખર એક ગંભીર બાબત છે! આ વિરોધીઓ જેઓએ ફિલ્મના ડિરેક્ટર અને અગ્રણી અભિનેત્રીનું શિરચ્છેદ કરવાની તેમજ ફિલ્મ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની અથવા એને સળગાવી દેવાની માગણી કરી છે, તેઓને ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) શાસિત પાંચય રાજ્યોના મુખ્ય પ્રધાનો તેમજ ભાજપથી ચૂંટાયેલા બીજા કેટલાક પ્રતિનિધિઓનો પૂરો ટેકો મળ્યો છે.

તેમના વિદ્રોહ પાછળ તેઓ જે કારણો આપે છે તે એ છે કે, આ ફિલ્મ રાજપૂતોની લાગણીઓને દુભાવે છે, તેમના ઇતિહાસ સાથે ચેડા કરે છે, રાણી પદ્મિની અને તેમના સન્માનનો અનાદર કરે છે, અને એક મુસ્લિમ શાસક અલાઉદ્દીન ખીલજીને મહિમાવંત તેમજ ભવ્ય રજૂ કરે છે. તેઓને એ વાતનો પણ વિરોધ છે કે ફિલ્મ બનાવતા પહેલા રાજપૂત ”સમુદાય”ની કોઈ સલાહ લેવામાં આવી નહિ. પરંતુ, લાગે છે કે તેઓને આશંકા છે કે ફિલ્મમાં ખીલજી અને પદ્માવતી વચ્ચેના શક્ય રોમાંસ અને પ્રણય દૃશ્યોનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે, જે આ વિરોધીઓને સૌથી વધુ વ્યાકુળ કરી રહ્યું છે.

આવા “ઇતિહાસ સાથે ચેડા કરવાના” આરોપો એવી વ્યાકુળતા-અગવડતાની લાગણીનો ભાગ છે, જે મોટા પ્રમાણમાં અને વારંવાર ઊભી થતી જોવા મળે છે. મધ્યકાળના “મુસ્લિમ” શાસકોના પ્રકાશમાં ભારતના “વાસ્તવિક” ઇતિહાસની સ્વકલ્પના! આ સ્વ-કલ્પનાનું ભલે જે પણ અર્થઘટન કરવામાં આવે, નિશ્ચિતપણે એનો બોજો તો સ્ત્રી ચારિત્ર પર જ આવી પડે છે, પછી ભલે એ સ્ત્રી વાસ્તવિક હોય કે કાલ્પનિક. કહેવાની જરૂર તો નથી, પણ વિચારવા જેવું જરૂર છે કે આ વિરોધીઓમાંના એકય ફિલ્મ હજી જોઈ નથી. આ અઠવાડિયાની શરૂઆતમાં જ્યારે કારની સેનાના પ્રમુખ લોકેન્દ્ર સીંહ કાલવીને એવી ફિલ્મ જે તેણે જોઈ નથી, એના નિર્દેશક અને અભિનેત્રી માટે મોતની ધમકીઓ જાહેર કરવા પાછળનું કારણ પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે તેણે ખુલાસો આપતા કહ્યું કે તેણે ફિલ્મનું ટ્રેલર જોયું છે અને તેના મત પ્રમાણે, ‘પદ્માવતીનો પતિ રતન સીંહ એક બકરી જેવો બતાવવામાં આવ્યો છે અને અલ્લાઉદીન ખીલજીને એક ખૂનખાર જાનવર જેવો.’

બીજી એક વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે, ગણ્યા ગાઠ્યા લોકોએ એમ પૂછવાની તસ્દી લીધી કે નિર્દેશકે ખીલજીને એક ખૂંખાર જાનવર જેવો કેમ રજૂ કર્યો છે.
શા માટે મુસ્લિમ સમ્રાટને જે માંસ તે ખાય છે, એ ખાવા હુમલો કરતો બતાવવામાં આવ્યો છે; શા માટે તે એટલો કઠોર અને લઘરવગરનો બતાવવામાં આવ્યો છે; અને શા માટે તેના મધ્યયુગીન સૈન્યને ઇસ્લામિક રાજ્ય અને પાકિસ્તાનના ધ્વજો જેવા દેખાતા ધ્વજો સાથે બતાવવામાં આવ્યા છે?

ફિલ્મ પ્રત્યે રાજપૂતોના વિરોધને બાજુંમાં રાખીએ તોપણ એક બાબત વિચારવા જેવી છે. કઈ? એ જ કે જો મુસ્લિમોએ આ ફિલ્મ પ્રત્યે વિદ્રોહનું પ્રદર્શન કર્યું હોત તો કેવો પ્રતિસાદ મળત. પોતાની કોમને ખૂંખાર જાનવર જેવી રજૂ કરવા પ્રત્યે અને દેશમાં પ્રવર્તમાન માહોલમાં પોતાની કોમના શાંતિભર્યા જીવનને જોખમમાં મૂકવા પ્રત્યે, જો મુસ્લિમોએ વાંધો લીધો હોત તો?
સંજય લીલા ભણસાલીએ એ ટૂંકા ટ્રેલરમાં મુસ્લિમો વિશેની પ્રત્યેક રૂઢિબદ્ધ ધારણાંને રજૂ કરી છે તેમજ બે સંસ્કૃતિઓના આપસી ઘર્ષણની કહાની વેચવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેમ છતાં, એકય મુસ્લિમે કોઈ વાંધો ઉઠાવ્યો નથી. પણ જો તેઓએ એમ કર્યું હોત તો રાજ્ય તરફથી કેવો વળતો જવાબ આપવામાં આવત એની તો બસ કલ્પના જ કરવી રહી! હકીકતમાં, કાલ્પનિક વાર્તાના આધારે બનેલી ફિલ્મમાં આવું ખોટું નિરૂપણ થવા બદલ છૂટથી બોલવાની તો વાત જ દૂર રહી, ભારતમાં મહામારીની જેમ પ્રસરી રહેલ, આતંકખોર ટોળાઓ દ્વારા જાહેરમાં અપાતા મોતના ચુકાદા સામે પણ તેઓ અવાજ ઉઠાવી શક્યા નથી અથવા
વર્તમાન સરકાર દ્વારા તેઓના ખોરાક, આજીવિકા અને પ્રતિષ્ઠા પર ઠંડે કલેજે અને ગણતરી સાથે કરવામાં આવેલા પ્રહારોનોય વિરોધ કરી શકતા નથી.

ના, ના, “લાગણીઓ દુભાય” એવું માનીને હિંસાત્મક બની, બધી કોમને આક્રમણ કરવાનો સમાન અધિકાર હોવો જોઈએ એવી કોઈ ભલામણ અહીં થઈ રહી નથી. અહીં વાતનો સાર છે: તમારી જોડે અન્યાય થયો હોય એવું જો તમને લાગે, તો એની વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવવા તમારી પાસે સત્તાનું પ્રબળ જોર હોવું જરૂરી છે. તમારી પાસે સત્તાનું જોર હોય તો જ તમને લાગણીઓને દુભાવવા દેવાનું પરવળે, અને તો જ એની ફરિયાદ કરવાનું પણ પરવળે. આ દેશમાં લાગણીઓ દુભાવવા દેવાની શક્તિને ખરાબ અંજામથી રક્ષણ પૂરુ પાડવાની જરૂર પડે છે. પ્રતિકારક અને હિંસક બનવાનો અધિકાર ખાસ કૃપા પામેલા જુજ લોકોને જ છે.

વધુમાં, "દુભાયેલી લાગણીઓ"ના આ ખેલમાં અણધાર્યો કોમવાદ, પિતૃપ્રધાનતા અને જ્ઞાતિ ગૌરવનો સમાવેશ થાય છે. ડિરેક્ટર અને તેણે સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચેના પ્રણયને જે રીતે રોમાંચક બનાવ્યો છે, એને લઈને ખફા થનાર તેના રક્તના પ્યાસાઓમાં અમુક સરખી ધારણાઓ છે, જેની અવગણના ન થવી જોઈએ. એ બંને પક્ષો માટે સ્ત્રીઓ આદરની સાથે સાથે આકર્ષણનું સાધન છે. કારની સેનાને ખીલજીની વિષયાસક્તતા પર અદેખાઈ આવે છે, કારણ કે એનાથી તેનું પુરૂષત્વ દીપે છે. ખીલજીની આક્રમક હોવાની ક્ષમતા, તેને કમજોર નહિ પણ બળવાન બતાવે છે. કારની સેનાને હિંદુ ”બકરો” કરતાં “ખૂંખાર જાનવર” જેવા મુસ્લિમ જેવી ઓળખ વધુ સારી લાગતી હોય શકે. બસ એક વાત એને માન્ય નથી- એક હિંદુ સ્ત્રીને એક વિષયાસક્ત મુસ્લિમમાં જાતીય રસ કઈ રીતે હોય શકે. આવી શક્યતાનો વિચારમાત્ર પણ મૂળ રાજપૂતોને પાગલ બનાવી રહ્યો છે.
આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે ભણસાલીના રાજપુત ગૌરવ અને સન્માનને ઉજવવાથી ઊભા થયેલા વાદવિવાદો કંઈ ફક્ત કલાકારની સ્વતંત્રતા પર લાગતા રોક વિશે જ નથી. એ ચોક્કસ પ્રકારના રાજકારણના રંગમાં પલાળવામાં આવી રહ્યો છે. “ઇતિહાસ” રજૂ કરવા માટે કલાકાર તરીકેનું જે કહેવાતું લાઈસન્સ ભણસાલી પાસે છે, એનો જે લોકો વિરોધ કરી રહ્યા છે તેઓ રાજસ્થાનમાં મહિલાઓની હાલમાં વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ વિશે કેટલી પરવા કરે છે? કંઈ પરવા કરે છે ખરા? એ રાજ્યમાં સમાજિક દૃષ્ટિએ થનાર દુર્દશાના સૂચકાંકો કંઈક કહી રહ્યા છે. એને ધ્યાનમાં લેવાને બદલે આ વિરોધીઓ તેઓના કહેવાતા “માન” કે “ગૌરવ”ની લાગણીને દુભાવનારને કાપી નાંખવાની, મારી નાંખવાની ધમકીઓ આપી રહ્યા છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top