ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

શું વિનોદ અને ઉગ્રતાનું સહઅસ્તિત્વ શક્ય છે?

કાર્ટૂને માત્ર રમુજ જ નહી પરંતુ વિચાર પણ પ્રેરવો  જોઈએ

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

ઓક્ટોબર 29મીના રોજ તામિલનાડુના જી બાલાની ધરપકડ કરવામાં આવી. કારણ હતું કે તેમણે એક કાર્ટૂન દોર્યું હતું જેમાં નગ્ન અવસ્થામાં ત્રણ માણસો, એકે ટાઈ પહેરેલી, બીજાએ કેપ પહેરેલી અને ત્રણેયે પોતાના પ્રજનન અવ્યયને ચલણી નોટો વડે ઢાંકી દીધા છે અને તેમના પગ આગળ એક બાળક ઉંધુ પડ્યું છે, સળગેલી અવસ્થામાં. આગના અમુક લબકારા તો હજીએ એની પીઠ બાળી રહ્યા છે. આ કાર્ટૂન જેની ઉપર દોરવામાં આવ્યું હતું તે બાળક હતું, આયલાન કુર્દી, એક નિરાશ્રિતોનું બાળક જે ભૂમધ્ય સમુદ્રેથી દરિયામાં મૃત અવસ્થામાં તણાઈ આવ્યું હતું 2015માં. રોજી પર કામ કરનાર એક દહાડીયા મજુર, જેણે પોતાના બે સંતાનોને અને પત્નીને જીવતા જલાવી દીધા બાદ થિરુનલવેલી જીલ્લા કલેક્ટર કચેરી આગળ  પોતે પણ અગ્નિસ્નાન કરી લીધું હતું તે્ના ઉપર કાર્ટૂન બનાવવામાં આવ્યું હતું. નાણાં વ્યાજખોરોના અપમાન અને માનસિક અને શારિરીક ત્રાસને કારણે અને 6-6 વખત જીલ્લા કલેક્ટરને ફરિયાદ કરવા છતાં પણ તંત્ર દ્વારા કોઈજ પગલા ન લેવાના કારણે તેણે આ અંતિમ પગલુ ભર્યું હતું.

જેને અનુસરનારો એક બહુ મોટો વર્ગ છે અને ખુબજ પ્રસિધ્ધ એવો બાલા પોતાની કૃતિઓ સોશ્યલ મિડિયા ઉપર દર્શાવે છે. તેની આ કૃતિ નીચે જુદા જુદા બે પ્રિન્ટ મિડિયા તરફથી તેણે લખેલી કાર્ટૂન માટેની પંક્તિનુ ભાષાંતર કહે છે, આ હા.. આ કાર્ટૂનમાં મારી આક્રમક્તા સર્વોચ્ચ સ્થાને હતી. જ્યારે બીજો અનુવાદ કહે છે, હા.. આ કાર્ટૂન મેં મારા આક્રોશની (ગુસ્સાની) ચરમસીમાએ દોર્યું હતું. બન્ને ભાવાનુવાદમાં કોઈ સામ્યતા નહોતી કે તેજાબી પણ નહોતા. પરંતુ, એક કાર્ટૂનમાં માત્ર રમુજ જ નહી પણ વાચકમાં વિચારના બીજ રોપવાની પણ શક્તિ હોવી જોઈએ. વિનોદના ઘણાં પ્રકારો હોય છે પરંતુ તેમાનો કોઈ ગુસ્સો ન હોઈ શકે. વિનોદ અને આક્રોશ, બન્ને સાથોસાથ ન ચાલી શકે. કલાકારે કબુલ્યુ કે તેણે ગુસ્સામાં આવીને કાર્ટૂન દોર્યું હતું.

કરુણાંતિકા એ, કાર્ટૂન માટેનો ખુબ અધરો વિષય છે. તેમ છતાં પણ જો તેનુ નિરુપણ કરવુ હોય તો તેને ઘણી નજાકતથી પેશ કરવુ જોઈએ. બાલાનુ કાર્ટૂન જોકે સીધુ સટ્ટ છે જેમાં તેણે એક પિડિત બાળકને સળગતુ બતાવ્યું છે. તેણે ત્રણ અધિકારીઓને પોતાની નગ્નતા નાણાં વડે ઢાંકવાનો પ્રયાસ કરતાં બતાવ્યા છે, કદાચ નવી આવેલી ચલણી નોટો દ્વારા. પરંતુ આ કાર્ટૂનોની એક સીમા છે, આનાથી વધારે કશુ હોવુ ન જોઈએ.

નાણાંને ઉંચા વ્યાજે ધીરવાની કલા છે યુઝુઅરી... નાણાં વ્યાજખોરોને કારણે સર્જાઈ આ કરુણાંતિકા અને તેને પગલે કાર્ટૂન. તેમ છતાં,જે મુખ્ય ગુનેહગાર, જે વ્યાજખોર છે તેને ચિત્રમાં ક્યાંય દર્શાવવામાં આવ્યો નથી. કદાચને કલાકારે વધુ સમય અને વિચાર ફાળવ્યા હોત તો તેણે પીછીંના ઘસરકાઓ વડે તેનું નિરુપણ કર્યું હોત અને પેલા ત્રણ અધિકારીઓ થોડા ઓછા ગુનાહિત દર્શાવ્યા હોત. જો તેણે એમ કર્યુ હોત તો તેને અપમાનજનક રીતે (ક્ષોભજનક રીતે અડધી રાતના અંધારામાં ચોરીછુપીથી) જેલ પાછળ ધકેલી દેવામાં આવ્યો ન હોત. કાર્ટૂન પ્રસિધ્ધ થયાના ત્રણ અઠવાડિયા પછીથી સરકારના ધ્યાને આવ્યું હતું કે તેમના અધિકારીઓને નગ્નાવસ્થામાં દર્શાવવામાં આવ્યા હતાં જે પછી બાલાની ધરપકડ કરવામાં  આવી હતી.

જ્યાં વિચાર અને વાણીની અભિવ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે ખિલેલી છે તેવા સોશ્યલ મિડિયાના પ્લેટફોર્મ પર આ કાર્ટૂને ધૂમ મચાવી દીધી અને વાઈરલ થયું હતું. આમ પણ સોશ્યલ મિડિયામાં સબકુછ ચલતા હે.. પ્રિન્ટ મિડિયામાં જ્યાં તંત્રીની બાજનજર હેઠળ કશું પણ વધારે અને અતિશયોક્તિવાળુ ન આવે તેની ગેરહાજરીમાં સોશ્યલ મિડિયામાં આવુ ભરપૂર ફેલાય. બાલાએ ખુદ કબુલ્યુ કે તેણે આવેશમાં આવીને આવુ કાર્ટૂન દોર્યું હતું અને તેમ કરવામાં પોતાની શિષ્ટતાની અને બીભત્સતાની સીમાઓ ઓળંધી દીધી હતી. અને વાણીની અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, જે તેની મર્યાદામાં મહત્વના છે, તેનું આ કાર્ટૂનની રચનામાં કોઈ યોગદાન નહોતું.

સોશ્યલ મિડિયા પર કાર્ટૂનો પોસ્ટ કરવા, મુકવા એ એક નવીન પરંતુ એક અલગ બાબત છે, જ્યા પ્રશંસાત્મક કે ટીકાત્મક પ્રતિભાવો ત્વરિત મળી જાય છે. તેમજ, તમારા પ્રશંશકો, દિવાના તમારા પ્રત્યે માયાળું અને સમજદાર હોય એ જરુરી નથી. અહીં કોઈજ જાતના નિયમો નથી કે કોઈ બાંધછોડ નથી. પરંતુ જ્યા આવી કોઈ મર્યાદા કે બંધન, જે પ્રિન્ટ મિડિયામાં હોય છે તે નથી હોતા ત્યાં આવી અવિચારી કૃતિ દર્શાવાનો પણ ભય રહેલો છે.

એક બહોળા પરિપેક્ષ્યમાં જોઈએ તો ધ્યાને આવશે કે પ્રિન્ટ મિડિયામાં એક ક્યાંય વધારે આવકાર અને ખુલ્લાપણું અને કાર્ટૂનોની અભિવ્યક્તિની સહન કરવાની વૃતિ ભૂતકાળમાં હતી. જે માત્ર થોડા સપ્તાહો પહેલા પ્રસિધ્ધ થઈ ચુક્યું હોય તેવા કોઈ કાર્ટૂનને પણ ફરી પ્રસિધ્ધ કરવા માટે ઘણો વિચાર કરવામાં આવતો હતો. માત્ર એક વિચાર કે અભિવ્યક્તિને જ નહી પરંતુ એક બહોળા પરિપેક્ષ્ય ઘરાવતા વાચકવર્ગને પણ ધ્યાનમાં લેવો પડતો હતો. જોકે, આજના સમયમાં તો સમાજના જુદા વર્ગોને તો વધારે નાના વિભાજનમાં વિભાજીત કરી દીધા છે અને હવે કોઈની લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડી શકે તેવી ટીપ્પણી દર્શાવવું ઘણું સહેલુ થઈ પડ્યું છે.

મુળભૂત રીતે, એક કાર્ટૂનિસ્ટે, જે ઉદ્દેશ સાથે અને જે વિચાર સાથે કાર્ટૂન દોર્યુ હોય તેના કરતાં પણ વિશિષ દ્રષ્ટિકોણ અને પરિપેક્ષ્યમાં કાર્ટૂનને જોઈ શકાતા હોય છે, જોવાય છે. ટૂંકમાં આજે એક કાર્ટૂન બનાવતા પહેલા તેની દરેક ખુબીઓ, ખામીઓ, વિવિધ પાસા વિશે વિચારવું અગાઉ કરતા પણ ખુબજ જરુરી થઈ ગયુ છે. પ્રીન્ટ મિડિયાના તંત્રીને કારણે એક કાર્ટૂનિસ્ટ માટે એક સલામતી છે જ્યાં તંત્રી કોઈપણ કાર્ટૂનને પ્રસિધ્ધ થતું રોકી શકે છે.

થોડા દાયકાઓ પહેલા, 'આનંદ વિકટન' નામના એક તમિલ મેગેઝિનમાં સંસદિય સભ્યોને  ખરાબ રીતે દર્શાવતા કાર્ટૂનને કારણે તંત્રી મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગયા હતાં જ્યારે કાર્ટૂનિસ્ટને કશું થયુ નહોતું. એક સારા તંત્રીની અનિવાર્યતાને નીચી આંકી ન શકાય...

Updated On : 11th Dec, 2017

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top