ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ન્યાય સુધી પહોંચ

કોર્ટોએ વાદી (ફરિયાદી)ની સહુલીયતને ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ, નહીકે સરકારની.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

ગોવાના સક્રિય પર્યાવરણવાદી ગ્રુપો, પર્યાવરણીય અસરોની ચિંતા કાર્ય વિનાજ “વિકાસ”ની યોજનાઓને આગળ ધપાવવાની કોશિશ કરી રહેલ, જે તે સરકારોની આંખમાં કાંટાની જેમ ખૂંચી રહ્યા છે. આથીજ જ્યારે ભારતીય જનતા પાર્ટીના મુખ્યમંત્રી મનોહર પારીકરે પર્યાવરણને લગતા બધાજ કેસોને નેશનલ ગ્રીન ટ્રીબ્યુનલની પુણે સ્થિત પશ્ચિમી બેન્ચના અધિકાર ક્ષેત્રમાંથી દિલ્હી ખસેડવાની કોશિશ કરી એનાથી કોઈને આશ્ચર્ય થયું નહોતું. એ માટેની મુખ્ય પરંતુ વાહિયાત દલીલ એવી હતીકે પુણે સાથેના સંપર્ક સુત્રો નબળા છે જ્યારે દુર હોવા છતાં દિલ્હી વધુ સહેલું છે. આશ્ચર્યજનક એ છે કે વન, પર્યાવરણ અને કલાઈમેટ ચેન્જ મંત્રાલયે પણ બનતી ત્વરાએ, માત્ર બેજ મહિનાના ટૂંકા સમયમાં, જેને અસર થવાની છે તેમાંના કોઈપણ પક્ષ, આ પ્રકારના કેસમાં ગોવાના નાગરીકો વાદી છે તેમની સાથે સલાહસૂચન કર્યા વિનાજ આ વિનંતીને આગળ ધપાવી દીધી. જેને પ્રાકૃતિક ન્યાય કહી શકાય એવા ઉદાહરણરૂપ ચુકાદામાં બોમ્બે હાઈકોર્ટની પણજી બેન્ચે વન, પર્યાવરણ અને કલાઈમેટ ચેન્જ મંત્રાલયની આ અધિસુચનાને “મનસ્વી” જણાવી ફગાવી દીધી.

જસ્ટીસ ગૌતમ પટેલ અને નુતન સરદેસાઈ દ્વારા અપાયેલ આ ૪૭ પાનાંનો ચુકાદો આમતો સામાન્ય બાબત અંગે છે તેમછતાં આ ચુકાદાએ આ દેશમાં જે રીતે ન્યાય અપાઈ રહ્યો છે તેના સંદર્ભમાં તેના બહોળા પરિણામો ધરાવતા મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા છે. ન્યાયાધીશો દ્વારા કરાયેલ અગત્યનો મુદ્દો એ છે કે “ન્યાય સુધીની પહોંચ”  બંધારણના આર્ટીકલ ૨૧ હેઠળ જીવન અને વ્યક્તિગત આઝાદીના મૌલિક અધિકારનો જ એક ભાગ છે. આ જોતા ન્યાય મેળવવાના પથમાં અવરોધરૂપ પગલું એ આ અધિકારને નકારવારૂપ છે. તેમણે લખ્યું છે: “એવા સમયે અને એવા યુગમાં જ્યારે કોર્ટો શાખાઓ વધારવા માટે વિચારી રહી છે જેથી ફરિયાદકર્તાઓને ઓછામાં ઓછી મુશ્કેલોનો સામનો કરવો પડે, અમને એ સાવ અપ્રસ્તુત લાગે છે કે કોઈપણ સરકાર તેની પોતાની સહુલીયત માટે ટ્રીબ્યુનલને કેટલાક હજાર કિલોમીટર દુર ખસેડવાની માંગણી કરે અને જણાવેકે આમ ટે જાહેર જનતાના ભલા માટે કરી રહી છે. આ સાચું નથી.

ઓ રાજ્યના પર્યાવરણીય મામલાઓને દિલ્હી ખસેડવાનો પ્રયાસ કોઈપણ રીતે નેશનલ ગ્રીન ટ્રીબ્યુનલની મૂળભૂત કલ્પના સાથે સુસંગત નથી. ફરિયાદકર્તાઓને કોર્ટ સુધી પહોંચવા માટે, દુર સુધી જવું ન પડે, મોટેભાગે દિલ્હી સુધી, એ માટે ૨૦૧૧માં જ્યારે પર્યાવરણીય ટ્રીબ્યુનલની સ્થાપના થઇ ત્યારેજ પાંચ પ્રાંતીય બેન્ચો બનાવવામાં આવી હતી. “પર્યાવરણ સંબંધી સારા એવા પ્રશ્નોવાળા” સિવિલ કેસો કોર્ટમાં વધારો નોંધાવાના કારણે જ નેશનલ ગ્રીન ટ્રીબ્યુનલની રચના કરવામાં આવી હતી. વાસ્તવમાં, ગોવા જેવી જગ્યાએ જ્યાં પર્યાવરણને લગતા કેસો મોટા પ્રમાણમાં છે એવી જગ્યાઓએ પ્રાંતીય બેંચ ઉપરાંત સર્ક્યુલર બેન્ચની સ્થાપના માટે મજબુત દલીલો કરવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, અત્યારે નેશનલ ગ્રીન ટ્રીબ્યુનલની પશ્ચિમી બેંચ પાસે મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત મળીને કુલ ૩૪૦ કેસોની સામે ફક્ત ગોવાથીજ ૧૪૬ કેસો છે. આમછતાં, ફરિયાદકર્તાઓ માટે સહુલીયત રહે એવી રણનીતિ અપનાવવાને બદલે રાજ્ય સરકારે, કદાચ જાણીજોઇને એને વધુ મુશ્કેલ બનાવવાનું પસંદ કર્યું. પારીકર સરકારે કેવીરીતે માની લીધુકે તેઓ પર્યાવરણીય કાનૂની કારવાઈના રસ્તામાં અવરોધ ઉભા કરવાના આવા ક્રૂર પ્રયાસમાં સફળ થશે એ નવાઈ પમાડે છે કેમકે, ગોવામાં એવા અનેક ડઝન સક્રિય ગ્રુપો છે જે રાજ્યના વિશિષ્ટ અને વિષમ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચે એવી પોલોસી અને યોજનાઓ બાબતે જાગૃત છે.

જસ્ટીસ પટેલ અને સરદેસાઈ પણ સહમત થયા છે કે, ગોવાની સૌથી મોટી સંપત્તિ એનું “પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિ” છે. માત્ર ૧૪ લાખની આબાદી સાથે ગોવા કદાચ દેશનું પર્યાવરણ પ્રત્યે સૌથી જાગૃત રાજ્ય છે. એના ઊંચો સાક્ષરતાનો દર, સ્થાનિક પ્રશાસનની સક્રિય વ્યવસ્થા સાથે પર્યાવરણને બચાવવા માટેની લડત લગભગ રોજ જ ગ્રામીણ સ્તરે લાદવામાં આવે છે. પંચાયતો સક્રિયરીતે પર્યાવરણના પરિપ્રેક્ષ્યમાં વિકાસની યોજનાઓને લગતા પ્રશ્નો અને મોટાભાગની સરકારો જેને નજરઅંદાજ કરે છે તેવા મુદ્દાઓ ઉઠાવે છે. ફક્ત જ્યારે સકાર સાથે વાટાઘાટોનું કોઈ પરિણામ ન આવે તોજ નાગરીકો કોર્ટનો આશરો લે છે. આને કારણેજ નેશનલ ગ્રીન ટ્રીબ્યુનલને આવકારવામાં આવી હતી કેમકે તે માત્ર પર્યાવરણીય બાબતોને લગતીબાબતો માટેની વિશેષ કોર્ટ સુધી નાગરિકોની પહોંચને શક્ય બનાવે છે અને પ્રાંતીય બેન્ચોને કારણે પહોંચની ખાતરી મળે છે.

ન્યાય સુધીની પહોંચનો પ્રશ્ન ફક્ત કોર્ટના ભૌગોલિક સ્થાન બાબતનો મુદ્દોજ નથી પરંતુ તે મેળવવા માટેના ન્યાયતંત્રને ચલાવતી વ્યવસ્થા બાબતનો છે. જો કોર્ટનું સ્થાન સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવું હોય તો પણ કેસની મુદ્દતોની ખામીભરેલ પદ્ધતિ, એ માટે લાગતો ખર્ચ અને ખુબ લાંબો સમય જતો હોવાને કારણે મોટાભાગના નાગરીકો ન્યાય સુધીની પહોંચથી વંચિત રહે છે. સ્થાન સુધીની પહોંચને મૌલિક અધિકાર ગણાવતા આ ચુકાદાએ, આ દેશમાં ન્યાય મેળવવા માટેની વ્યવસ્થા વિષેની તાતી જરૂરિયાતની યાદ અપાવી છે. ન્યાયાધીશોએ જેમ્સ બાલ્ડવિનના પુસ્તક ધ પ્રાઈઝ ઓફ ધ ટિકટ માંથી ઉક્તિ ટાંકી હતી, જેમાં તેણે લખ્યું હતુકે: “ જો કોઈએ ખરેખર જાણવું હોય કે દેશમાં ન્યાય કઈ રીતે આપવામાં આવે છે, તો તેણે પોલીસવાળા, વકીલ, જજ કે પછી સુરક્ષિત મધ્યમવર્ગને પૂછવું ન જોઈએ. તેણે અસુરક્ષિત લોકો સુધી પહોંચવું જોઈ, જેને ચોક્કસપણે કાયદાના કવચની સૌથીવધુ જરૂરત છે અને તેની ગવાહી સાંભળવી જોઈએ.” આ સંદેશ ભારતમાટે સાવ બંધબેસતો છે, જ્યાં ન્યાય “અસુરક્ષિતો”ને સુરક્ષા પૂરી પાડવામાં હંમેશા નિષ્ફળ જાય છે.

Updated On : 15th Nov, 2017
Back to Top