ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

બૃહદ આર્થિક અવ્યવસ્થા

મોદી સરકાર પાસે મોટી મોટી જાહેરાતોના ત્રણ વર્ષ પછી બતાવવા માટે કશુજ નથી.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

સત્તામાં આવ્યાના ચાલીસ મહિના પછી પણ નરેન્દ્ર મોદી સરકારે સ્વીકારવું રહ્યું કે ભારતીય અર્થતંત્રની સ્થિતિ નિરાશાજનક છે અને આ વાત હાલમાં મોડેમોડે ગઠિત કરાયેલ પ્રધાન મંત્રીની ઇકોનોમિક એડવાઈઝરી કાઉન્સીલ (ઈએસી) પરથી છતી થાય છે. તમામ પરિસ્થિતિઓ જોઈએ તો સરકાર પાસે માત્ર એક પૂર્ણ કેન્દ્રીય બજેટ બચ્યું છે. ૨૦૧૯ની સામાન્ય ચૂંટણી પહેલાં તેણે ૧૦ રાજ્યોમાં ચુંટણી નો સામનો કરવાનો છે તે ૧૨૧૪ વિધાનસભાની સીટો, ૧૨૯ લોકસભા મતવિસ્તારોને આવરી લે છે. સમજી શકાય એમ છે કે સરકાર માટે તાત્કાલિક કશું કરવાની જરૂર છે કેમકે તેમના સત્તાના સમયગાળા દરમ્યાન કરાયેલ મોટો મોટી જાહેરાતો અને પ્રચાર સામે બતાવવા માટે અત્યાર સુધીમાં ભાગ્યેજ કશું છે.

આ સરકાર ૨૦૧૪માં સત્તા પર આવી તેના થોડાક જ મહિનાઓમાં આંતરરાષ્ટ્રીય કાચા તેલના ભાવમાં જબરજસ્ત કડાકો બોલી ગયો. આને કારણે રાજકીય રીતે સ્ફોટક મુદ્દો જેના વિરુદ્ધ ચુંટણી પ્રચારમાં ઉશ્કેરાટ ભરેલ ભાષણો થયા હતા, તે મોંઘવારી ઓછી કરવામાં મદદ મળી ને સરકારે તરત જ એનું શ્રેય પણ લઇ લીધું. ત્યારથીજ તેલના ભાવો નીચા રહ્યા હતા અને આ સમયગાળામાં સરકારે પેટ્રોલીયમ પેદાશો પર ડ્યુટી વધારીને વધુ મહેસુલી આવક મેળવી હતી. કાચાતેલની ભારતીય બસ્કેતના ભાવમાં નજીવો વધારો થઇ રહ્યો છે, તેમછતાં તે તેના પહેલાની ટોચની સપાટીએ પહોંચે તેવી કોઈજ શક્યતા નથી. આ ઉપરાંત અનુકુળ ચોમાસાઓના કારણે કૃષિ પેદાશોના ઉત્પાદનને પણ ફાયદો થયો હતો. મોંઘવારીના ભાવાંકનો ખાણીપીણીનો સૂચકાંક ૨૦૧૪-૧૫માં ૬.૫% અને ૨૦૧૬-૧૭માં ૫.૧%ની  આસપાસ રહ્યો હતો તેમછતાં આ સમયગાળા( દાખલા તરીકે,મે-જુન ૨૦૧૫ની આસપાસ કઠોળ)માં ભાવ વધારો થયો હતો, જે જુલાઈ ૨૦૧૬ અને જાન્યુઆરી ૨૦૧૭માં નોંધપાત્ર હતો. પરંતુ આ અનુકુળ પરિસ્થિતિઓનો લાભ ઉઠાવાયો નહોતો. ૨૦૦૭ થી ૨૦૦૯, જે વૈશ્વિક આર્થિક મંદી પછીના તરત્નાજ વર્ષો હતા, તેના કરતા પણ નીચા દરે ગ્રોસ ફિક્સ કેપિટલ ઉભી થવાથી, રોકાણોમાં સુધારો થયો નહોતો. હાઉસહોલ્ડ સેક્ટર, જે ૨૦૦૫-૦૬માં ઘરેલું બચતોનો ૭૦% હિસ્સો (અથવા તો જીડીપીના ૨૩.૫% હિસ્સો) ધરાવતું હતું, તેની આગેવાનીમાં, ઘરેલું બચતો ઘટી રહી છે. ૨૦૧૫-૧૬માં એ ૬૦% (અથવા તો જીડીપીના ૧૯.૨% હિસ્સો)સુધી ઘટી હતી, જે કુલ ઘરેલું બચતના હિસ્સા તરીકે અને જીડીપીના હિસ્સા તરીકે, બંને રીતે ૨૦૦૭-૦૮ કરતા પણ નીચી હતી.

માંગની પરિસ્થિતિ પણ રોકાણો માટે સાનુકુળ નથી.૨૦૧૪-૧૫ના ચોથા ક્વાટર અને ૨૦૧૫-૧૬ના ચોથા  ક્વાટર વચ્ચે, નિકાસમાં સતત ઘટાડો નોંધાયો હતો. એક અહેવાલ અનુસાર, હાલના છેલ્લા ક્વાટરમાં જીડીપીમાં નિકાસનો ફાળો, ૧૪વર્ષમાં સૌથી નીચો છે. ઘરેલું માંગમાં પણ ઘટાડો નોંધાયો છે. ઉપલબ્ધ રોજગારના આન્નાડાઓ પણ નિરાશાજનક ચિત્ર રજુ કરે છે. ૨૦૦૦ના મધ્યના ઊંચા વિકાસના વર્ષો દરમ્યાન પણ, કૃષિ ક્ષેત્રમાં ઘટેલ રોજગારની ખાધ પૂરી કરવા, બિન કૃષિ ક્ષેત્રે પૂરતા રોજગારનું નિર્માણ થઇ શક્યું નથી અને મહિલાઓ શ્રમિક દળમાંથી પાછીપાની કરી રહી છે.  નેશનલ સેમ્પલ સર્વે ઓફીસ અનુસાર, ૨૦૦૪-૦૫થી લઈને ૨૦૧૧-૧૨ વચ્ચેના સમયગાળામાં દરેક ક્ષેત્રનું મળીને કુલ રોજગાર નિર્માણ પ્રતિવર્ષ ૧% કરતા પણ ઓછું હતું. ૨૦૧૨-૧૩ પછી પરીસ્થીતી વધુ કથળી હતી અને  રોજગાર ક્ષેત્રે ચોખ્ખો ઘટાડો નોંધાયો હતો, ખાસ કરીને બિનસંસ્થાકીય ક્ષેત્રોમાં. બાંધકામ, ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી અને બીઝનેસ પ્રોચીસ આઉટસોર્સિંગ ક્ષેત્રએ છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં ખુબજ નબળો દેખાવ કર્યો છે. મેન્યુફેક્ચરીંગ ક્ષેત્રે રોજગાર સ્થિર થઇ ગયો છે.

આ બધા ચિંતાજનક બૃહદ આર્થિક ચેતવણીઓ છતાં, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કરાય રહેલ કુલ ખર્ચ, જે ૨૦૦૯-૧૦માં જીડીપીનો ૧૫.૮% હિસ્સો હતો જે ૨૦૧૩-૧૪મ ઘટીને ૧૩.૯% થયો હતો, અને ૨૦૧૭-૧૮માં ઘટીને ૧૨.૭% થવાનું અનુમાન છે. અપૂરતા જાહેર ખર્ચ અને રોજગાર નિર્માણની સાથે માંગની સ્થિતિમાં સુધારો લાવવા માટે ખાસ કશુજ કરવામાં આવ્યું નથી. આને બદલે સરકારે નોટબંધી લાગુ કરી જેણે અર્થતંત્રના નબળા ક્ષેત્રો માટે પરિસ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી દીધી. તે નોન પરફોર્મિંગ એસેટ(એનપીએ)ના પ્રશ્નનું નિરાકરણ લાવવામાં અસફળ રહી છે. કુલ નોન પરફોર્મિંગ એડવાન્સ, કુલ એડવાન્સના ટકામાં જોઈએ તો માર્ચ ૨૦૧૪માં ૪% હતી તે વધીને આ વર્ષે ૯.૫% થઇ છે. અને હવે જીએસટી લાગુ થવાથી અરાજક બનેલ વાતાવરણમાં વિકાસને માઠી અસર થશે તેવું દેખાય રહ્યું છે. સરકાર સામે એવી પરિસ્થિતિ ઉભી થતી દેખાય રહી છે કે જ્યાં તેને નાણાકીય ખાધને બાજુએ મુકવી પડશે. નવી પ્રધાનમંત્રી સહજ બીજલી હર ઘર યોજના(સૌભાગ્ય) છેલ્લા એક દશકમાં જાહેર કરાયેલ કાર્યક્રમોની શૃંખલામાં જ જાહેર કરાયેલ છે. ખરેખર તો આ મોડો થયેલ જાહેર ખર્ચ છે જે અરુણ જેટલી દ્વારા નાણાકીય પ્રોત્સાહનના સુચન બાદના દિવસોમાં થઇ રહ્યો છે.

સત્તામાં તેમના ત્રણ વર્ષના સમયગાળાનો ઉપયોગ, સરકારે વિવિધ વિભાગો અને મંત્રાલયોને નવેસરથી ઘડવામાં અને તેના બજેટીન્ગના મદને બદલવામાં કર્યો. આમાંના મોટાભાગના નિર્ણયો પાછળની વિચારણા અસ્પષ્ટ છે અને બીજું જે હોય તે એનાથી બજેટને સમજવું અને વાંચવું અતિ મુશ્કેલ બન્યું છે. પ્લાનિંગ કમીશન ને સ્થાને નીતિ આયોગ આવ્યું, આથી જાહેર ખર્ચનું સુવ્યવસ્થિત ચાલી આવેલ માળખાનો અંત આવ્યો. નીતિ આયોગના સૂચનોની ઘણીવાર જાહેર ચકાસણી કરી શકાતી નથી. સરકાર દ્વારા ૨૦૧૫ની શરૂઆતમાં, નેશનલ એકાઉન્ટ સ્ટેટીસ્ટેક્સમાં સુધારાઓ કરાયા બાદ ઉભી થયેલ ગૂંચવાડાઓની આકરી ટીકાઓ થઇ છે, તે બાદ પણ, મે ૨૦૧૭માં આઈઆઈપી(ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનનો સૂચકાંક)માં સુધારા કરવામાં આવ્યા છે.

સરકારે વચન આપ્યા મુજબ સુધારણાઓનો ફાયદો આપ્યો નથી. અર્થતંત્ર માટે નુકશાનકર્તા નોટબંધી લાગુ કરીને રાજ્યની સત્તાનો, પોતાના રાજકીય લાભ માટે દુરુપયોગ કર્યો છે, જાહેર રોકાણો વધારવામાં નિષ્ફળ રહી છે અને એનપીએના પ્રશ્નનો નિવેડો પણ લાવી શકી નથી. ઇકોનોમિક એડવાઇઝરી કમિટીની નિમણુંક, ફક્ત નિર્ણયકારી હોવાનો દેખાડો કરવા માટે કરવામાં આવી છે, હકીકત તો એ જ છે કે સરકાર તેની પોતાની મોટો મોટી જાહેરાતોમાંજ વિશ્વાસ ધરાવે છે.

 
Updated On : 13th Nov, 2017

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top