ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

આગળની દિશામાં એક નાનું પગલું

સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રિપલ તલાક કેસમાં સંભવિત મુશ્કેલીઓને સફળતાપૂર્વક પસાર કરી છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

ભારતમાં મુસ્લિમ મહિલાઓએ એક નાનકડી જીત મેળવી છે. આ માટે તેમણે ફક્ત પોતાનો અને ન્યાયતંત્રનો આભાર માનવો જોઈએ, બીજા કોઈનો નહી, અને ચોક્કસપણે ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) જે તેનો સંપૂર્ણ શ્રેય લેવા માટેનો દાવો કરવા માટે કુદી રહી છે તેનો પણ નહિ. તે આ સ્ત્રીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલ સંઘર્ષ જ છે જે આ કેસને આખરે સર્વોચ્ચ અદાલત સુધી ખેંચી લાવ્યો છે. સુપ્રીમકોર્ટે, તલાક-એ-બીદ્દત અથવા ત્રણ તલાક જ્યાં એક પુરુષ ત્રણ વખત "તલાક" શબ્દ ઉચ્ચાર કરીને તેની પત્નીને છૂટી કરી દઈ શકે છે, આ પ્રથાને ગેરકાયદેસર પ્રથા તરીકે જાહેર કરીને તેમની દલીલોનો હકારાત્મક પ્રતિભાવ આપ્યો છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતની પાસે, પાંચ મુસ્લિમ મહિલાઓ અને ભારતીય મુસ્લિમ મહિલા આંદોલન દ્વારા ત્રણ તલાકની નાબૂદી કરવા અને બહુપત્નીત્વ જેવા અન્ય ભેદભાવપૂર્ણ પ્રણાલીઓની વિરુદ્ધ અરજીઓ કરવામાં આવી હતી. કોર્ટે જોકે, પોતાને માત્ર તલાક-એ-બિદત પર ચુકાદો આપવા સુધીજ સીમિત રાખી હતી. ૩૯૫ પાનાંનો દળદાર ચુકાદો સ્પષ્ટ નથી; પાંચ ન્યાયમૂર્તિઓએ ત્રણ અલગ અલગ ચુકાદાઓ આપ્યા છે. બે ન્યાયમૂર્તિઓ આર એફ નરીમાન અને યુ.યુ. લલિત, અને અન્ય એક જજ ન્યાયમૂર્તિ કુરિયન જોસેફના ચુકાદા અનુસાર, હાલમાં લાગુ ત્રણ તલાકની પ્રથાને બંધ કરવી જોઈએ. અહી એ નોંધવું જરૂરી છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૦૨માંજ, યુપીના શમીમ આરા વીરુદ્ધ ઉત્તરપ્રદેશ રાજ્યના કેસમાં પહેલેથી જ ચુકાદો આપેલ છે કે આ પ્રથા ગેરકાયદેસર છે. આશ્ચર્યજનક રીતે, આ ચુકાદા પર મીડિયા, રાજકીય પક્ષો અને નાગરિક સમાજ દ્વારા નજીવું ધ્યાન અપાયું હોવાનું જણાય છે.

આ વહેંચાયેલ, ગૂંચવાડાભરેલ અને વિવિધ સ્તરવાળા ચુકાદાની બારીકીઓ પરની ચર્ચાઓ અને તેનું વિશ્લેષણ મહિનાઓ સુધી ચાલવાની શક્યતા છે. આ ચુકાદો બધા મુસ્લિમોને અસર કરતો નથી, કારણ કે આખા સમુદાયના રીવાજો એક સમાન નથી. આ બાબત પર ભાર મૂકવામાં આવે તે મહત્વનું છે, કારણ કે આપણે ત્યાં ઇસ્લામને માનતા દરેક વ્યક્તિને એકજ છત્ર હેઠળ મુકીને જોવાની વૃત્તિ પ્રવર્તે છે. એ સ્પષ્ટ છે કે આ બહુમતીવાળા ચુકાદાએ, જુદી જુદી દલીલોનો ઉપયોગ કરીને, માત્ર એક જ પ્રથાને ગેરકાયદેસર ઠેરવી છે, જે પ્રથાને સુન્ની મુસ્લિમોના એક સંપ્રદાય દ્વારા જ અનુસરવામાં આવે છે. ચુકાદાનો ચિંતાજનક ભાગ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ જે. એસ. ખેહાર અને ન્યાયમૂર્તિ એસ અબ્દુલ નાઝિર દ્વારા અપાયેલ લઘુમતીવાળો ચુકાદો છે. તેઓ માને છે કે તલાક-એ-બિદ્દત, સુન્ની મુસ્લિમો માટે "અંગત કાયદા"ની બાબત છે, "તે તેમના વિશ્વાસનો વિષય છે," અને તેથી એવા નિષ્કર્ષ પર આવ્યા છે કે તેને "બંધારણની કલમ ૨૫ હેઠળ સુરક્ષા મળેલ છે." તેઓ કહે છે, ધર્મ અને 'વ્યક્તિગત કાયદાને' તે પંથના અનુયાયીઓ દ્વારા તે સ્વીકાર્ય હોય તે પરિપ્રેક્ષ્યમાં જ જોવાવો જોઈએ અને નહીકે અન્યલોકો (તે જ પંથના અન્ય સ્વયં-જાહેર બુદ્ધિવાદીઓ સહિત) ને જે જોવું ગમેં તે પરિપ્રેક્ષ્યમાં." જો આ ચુકાદાને બહુમતી મળી હોત તો સ્ત્રીઓ અથવા અન્ય કોઈપણ વ્યક્તિ દ્વારા વ્યક્તિગત કાયદાઓમાં સુધારાની માગણીને નકારી દેવામાં આવી હોત. ન્યાયમૂર્તિઓએ એવું પણ જણાવ્યું હતું કે વ્યક્તિગત કાયદામાં કોઈ પણ ફેરફાર ન્યાયતંત્ર દ્વારા નહીં પરંતુ સંસદ દ્વારા જ કરી શકાય અને તેણે સરકારને આદેશ આપ્યો હતો કે સરકાર અરજદારોની માગણીઓને સંબોધવા માટે, છ મહિનાની અંદર કાયદાનું નિર્માણ કરશે. સદનસીબે, તે સૂચન પણ બંધનકર્તા નથી. જો થોડો પણ મોકો આપવામાં આવ્યો હોત તો, ભાજપે એક સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરવાનું દબાણ લાવવા માટે લઘુમતી ચુકાદાના આ ભાગનો ઉપયોગ કર્યો હોત.

હવે કોર્ટે ચુકાદો આપી દીધો છે ત્યારે આપણે આગળની દિશામાં જોવું જરૂરી છે. આવું પહેલી વાર જ બન્યું છે કે જે મુસ્લિમ મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી સંસ્થા તેમના સમુદાયમાં થઇ રહેલ ભેદભાવપૂર્ણ વ્યવહાર સાથે સંકળાયેલ કેસમાં વાદી બની છે. આ નોંધપાત્ર નિશાની છે. ૧૯૮૫ના શાહબાનોના કેસમાં, જેમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે છૂટાછેડા લીધેલ મુસ્લિમ મહિલાના, ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડની કલમ ૧૨૫ હેઠળ વળતર મેળવવાના હકને માન્ય રાખતો એક હકારાત્મક ચુકાદો આપ્યો હતો ત્યારે, રાજીવ ગાંધી સરકાર, મુસ્લિમ મૌલવીઓના દબાણ હેઠળ, મુસ્લિમ વિમેન (છૂટાછેડા બાબતના અધિકારોનું રક્ષણ) અધિનિયમ,૧૯૮૬ અમલમાં લાવી હતી અને એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં કોઈ પણ ફેરફાર માટે, સમુદાયની અંદરથી માંગણી ઊભી થવી જોઈએ. મુસ્લિમ મહિલાઓની સમસ્યાઓ પર સમાનતા અને જાતિગત ન્યાય માટે સંઘર્ષરત મહિલા જૂથોએ પણ, હિંદુ અધિકારો દ્વારા મુસ્લિમ સમુદાયની મહિલાઓની સમસ્યાને ઉજાગર કરી, મુસ્લિમ સમુદાયને નીચા પાડવાનો પ્રયત્ન થશે એવા ડરથી, તેમના પર થઇ રહેલ શોષણ બાબતે ચુપ્પી સાધી હતી. એક ઉદાહરણ તરીકે, મુસ્લિમ મહિલાઓએ ભેગા થઇ તેમની માંગણીઓ મૂકી હતી અને પુરુષ સત્તાત્મક ઓલ ઇન્ડિયા પર્સનલ લો બોર્ડથી અલાયદા એવા ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ વીમેન પર્સનલ લો બોર્ડની સ્થાપના કરી હતી  તેઓ તેમના સમુદાયના રૂઢિચુસ્ત નેતાગીરીને અવગણવા માટે તૈયાર થઈ હતી.

આ સાથેજ, મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે લૈંગિક ન્યાયના તેમના ઈચ્છિત લક્ષ્યાંકને હાંસલ કરવાની દિશામાં,  કોર્ટમાં તેમની આ જીત, ખૂબ જ લાંબા સમય થી ચાલી રહેલ સંઘર્ષમાં સફળતા મેળવવાની દિશામાં પહેલું પગલું માત્ર છે. જે મહિલાઓ અદાલતમાં ગઈ હતી તેઓએ વર્ષોથી તેમના પર થઇ રહેલ હિંસા અને દહેજના ત્રાસની વિગતો રજુ કરી હતી. આ ત્રાસ ફક્ત મુસ્લિમ સ્ત્રીઓએ જ નહીં પરંતુ લગભગ બધીજ ભારતીય મહિલાઓએ સહન કરવો પડે છે. અને આ પિટિશન ખાસ છૂટાછેડા માટેજ દાખલ કરવામાં આવી હતી પરંતુ આનાથી મુસ્લિમ મહિલાઓએ જે હિંસાનો સામનો કરવો પડે છે તે અદૃશ્ય નહીં થઇ જાય.

દેશની સંવેદનશીલ સાંપ્રદાયિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈએ તો સર્વોચ્ચ અદાલતના પાંચ ન્યાયાધીશોની આ બેન્ચ સંભવિત વિસ્ફોટક પરિસ્થિતિ પર જીત મેળવવામાં સફળ નીવડી છે. આ ચુકાદાની ખાસ વાત એ છે કે તેનાથી મુસ્લિમો અને ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે, તેઓ તેમના અંગત કાયદામાં કયા પ્રકારનો બદલાવ લાવવા ઈચ્છે છે તે બાબત આગળ ચર્ચા કરી શકે તે માટેનો માર્ગ મોકલો થયો છે.

Updated On : 13th Nov, 2017

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top