ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ન્યાયના નામે

અદાલતોએ ભારતીય પરિવારનો "બચાવ" કરવાનો પ્રયાસ કરવાને બદલે તૂટેલી ન્યાય પદ્ધતિને ઠીક કરવાની જરૂર છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

સુપ્રીમ કોર્ટે, જેને તે કાયદાનો "દુરુપયોગ" માની રહી છે તેને સરખું કરવાના પ્રયાસમાં ભારતીય મહિલાઓને તરફેણ કરી નથી પણ તેનાથી વિપરીત એવી સ્થિતિ પેદા કરી છે કે જે સ્ત્રી ખરેખર મુશ્કેલીમાં હોય તે પણ તેનો ઉપયોગ કરતા પહેલાં બે વાર વિચારશે. ૨૭મી જુલાઈએ સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતીય દંડ સંહિતા (આઇપીસી) ની કલમ ૪૯૮(એ)ની જોગવાઈઓને હજી વધુ હળવી કરી હતી. આ કલમને ૧૯૮૩માં અમલમાં લાવવામાં આવેલ હતી કારણ કે દહેજ નિષેધ ધારો, ૧૯૬૧ની જોગવાઈઓ દહેજ અને અન્ય માગણીઓને લઈને યુવાન મહિલાઓને અપાતા ત્રાસ અને તેમના મૃત્યુને રોકવા માટે પૂરતા મજબૂત જણાયા નહોતા. કમનસીબે, કોર્ટે સેવ ઇન્ડિયન ફેમિલી જેવા જૂથો દ્વારા આ જોગવાઈના "દુરુપયોગ"ના લગાવાયેલ આરોપને સ્વીકાર્યો હોવાનું જણાય છે, જે એવા દરેક કિસ્સાને જાહેર કરે છે જ્યાં એક મહિલા તેની ફરિયાદ ખોટી નથી તેમ સાબિત કરી શકતી નથી.

રાજેશ શર્મા અને અન્ય બનામ ઉત્તરપ્રદેશ રાજ્ય અને અન્યના કેસ પરના તેના ચુકાદામાં,  સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે "૪૯૮-એ" ના દુરુપયોગને સંબોધવાની માંગ કરી છે. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરોના ૨૦૧૨ના આંકડાઓ અનુસાર, આ કલમ હેઠળના કેસમાં ગુનાની સજા થવાનો દર ફક્ત ૧૪.૪% હતો (જે અન્ય તમામ અપરાધો માટેના સજા થવાના દરને જોતા બિલકુલ અસામાન્ય નથી), કોર્ટે તારણ કાઢ્યું છે કે આ આંકડો " ખોટા"કેસોના મોટાપ્રમાણ તરફ દિશાનિર્દેશ કરે છે. આને કાબુમાં લેવા માટે, તેણે તમામ રાજ્યોને જિલ્લા કક્ષાએ પરિવાર કલ્યાણ સમિતિની સ્થાપના કરવા આદેશ આપ્યો છે, જે કલમ ૪૯૮-એ હેઠળ તેના પરિવારના સભ્યો સામે ફોજદારી ફરિયાદ કરવા ઇચ્છતી મહિલા માટે પહેલી રુકાવટ હશે. આ "સિવિલ સોસાયટી" કમિટી, જેમાં "પેરા લીગલ સ્વયંસેવકો / સામાજિક કાર્યકરો / નિવૃત્ત વ્યક્તિઓ / કાર્યરત અધિકારીઓની પત્નીઓ અને અન્ય નાગરીકો" નો સમાવેશ થાય છે, તેઓ  કેસમાં પહેલા તપાસ કરશે અને એક મહિનામાં પોલીસને રિપોર્ટ રજૂ કરશે અને તે પછી જ પોલીસ આગળ વધી શકશે. સમસ્યાના દેખીતા ઉકેલ તરીકે આ કરતી વખતે, કોર્ટે એવું જરાય વિચાર્યું નથી લાગતું કે આ દરમ્યાન ફરિયાદ કરનાર મહિલાની પરિસ્થિતિ શું થશે. ઘરમાં થઇ રહેલ હિંસાથી બચવા તે ક્યાં જશે? આથીય વધુ, આપણે કેવી રીતે ધારી શકીએ કે આ "સિવિલ સોસાયટી" કમિટી પક્ષપાતથી ઉપર હશે, અને તેને ગુનેગારોની તરફેણમાં ચુકાદા આપવા માટે લાંચ આપી શકાશે નહીં? અદાલતે છ મહિના પછી ફરીથી મૂલ્યાંકન કરવાની માગણી કરી હોવા છતાં, આ ચુકાદાનો આધાર જ ખુબ ખોટો છે કારણ કે આને કારણે એવી ધારણા ઉભી થાય છે કે મહિલાઓની ફરિયાદ સાચી હોતી નથી અને તેને વધારાની ચકાસણીની મામલાની જરૂર છે.

લગ્નના પ્રથમ વર્ષમાં મહિલાઓ સામે હિંસા માટેનું મુખ્ય કારણ દહેજની માંગ સાથે સંકળાયેલું છે. દહેજ પ્રતિબંધક કાયદો હોવા છતાં, દહેજ આપવાની અને લેવાની પ્રથા સમાપ્ત થઇ નથી. ઉપભોક્તાવાદી અર્થતંત્રની વૃદ્ધિ સાથે ઘણી બધી રીતે તેમા વધારો થયો છે. નિયમિત રૂપે, યુવાન સ્ત્રીઓના દહેજની માંગને કારણે મૃત્યુ અને આત્મહત્યાના નિરાશાજનક રીતે વધી રહેલ કિસ્સાઓ પરથી આ બાબત સ્પષ્ટ થાય છે. ૧૯૮૩માં, આ સમસ્યાના ઉકેલ માટેજ કલમ ૪૯૮-એ રજૂ કરવામાં આવી હતી. તેમાં જણાવાયું છે કે, "જે કોઈ સ્ત્રીનો પતિ અથવા તેના સગાસંબંધી, સ્ત્રીની સાથે ક્રૂરતા આચરશે, તેને ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઇ શકે છે અને તે પેનલ્ટી ભરવા માટે પણ જવાબદાર રહેશે."

કલમ ૪૯૮-એ દ્વારા, ફરિયાદીના પરિવારજનોની ધરપકડ કરવા માટે પોલીસના હાથમાં આવેલી સત્તાને કારણે આ કલમ વિવાદાસ્પદ બની ગઈ છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં પતિ, તેમના માતાપિતા અને તેમના ભાઈઓ પર પણ આરોપ લગાવવામાં આવ્યા અને ત્યાર બાદ ધરપકડ પણ કરવામાં આવી. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે પહેલાથી જ આ સત્તાઓ પર નિયંત્રણ રાખવા માટે એક ઓર્ડર પસાર કર્યો છે.  અન્ય એક કેસમાં ૨૦૧૪માં કોર્ટે ૪૯૮-એ નો ઉપયોગ કરીને ધરપકડ કરવા માટેની પોલીસની સત્તાઓ પર નિયંત્રણ લાવવા માટે માર્ગદર્શિકાઓ પૂરી પાડી હતી. તેણે નોંધ્યું હતું કે આ સત્તા "પોલીસ ભ્રષ્ટાચારના આકર્ષક સ્રોતો માંથી એક છે", આઇપીસીની ઘણી અન્ય જોગવાઈઓ હેઠળ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તે જોતા આ એક અપવાદ વગરનું નિરીક્ષણ છે. તેણે આદેશ આપ્યો હતો કે ૪૯૮-એ હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને સંતોષ્યા પછીજ પોલીસ કોઈની પણ ધરપકડ કરી શકે. આ ચુકાદા પછી કેન્દ્રીય મંત્રાલયે તમામ રાજ્ય સરકારોને સલાહ આપી, જેમાં તેણે સંદિગ્ધપણે ૪૯૮- એને "અસન્તુષ્ટ પત્નીઓ દ્વારા ઢાલને બદલે શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગમાં લેવાઈ રહેલ" જોગવાઈ માંની એક ગણાવી છે. જયારે ધરપકડ કરવાની સત્તા પર પહેલેથી જ અંકુશ મુકવામાં આવ્યો છે  અને કેસ ફાઈલ કરાવનાર સ્ત્રીઓને "અસંતુષ્ટ પત્નીઓ"ની ઉપમા અપાઈ છે ત્યારે આ જોગવાઈની અસરકારકતાને ખતમ કરવા માટે બહુ થોડુજ કરવાનું બાકી હતું. તે હવે સુપ્રીમ કોર્ટના આ નવા ચુકાદા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.

હિંસાના પીડિતોને ન્યાય આપવાનો વાસ્તવિક પડકાર માત્ર કાયદામાં કમીને લઈને જ નથી, પરંતુ તૂટેલી ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થાને લીધે પણ છે. પછી તે બળાત્કાર હોય અથવા દહેજ, જે સ્ત્રીઓ પોલીસનો સહારો લે છે તેને વારંવાર નીચી પાડવામાં આવે છે. ગુનાની નબળી તપાસથી લઈને અદાલતમાં અભિયુક્ત દ્વારા અન્યાયી દલીલોને કારણે મોટાભાગના કેસોમાં અપરાધને સાબિત કરી શકાવાની શક્યતા એક અત્યંત અઘરો પડકાર બની રહે છે. એમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી કે મોટાભાગની સ્ત્રીઓ તેને અધવચ્ચે જ છોડી દે છે અને જ્યારે તેઓ લડે છે, ત્યારે તેમના પર "ખોટો" કેસ કરવાનો આરોપ મુકાવામાં આવે છે અથવા તો ૪૯૮-એ  હેઠળના કિસ્સામાં, પરિવારને "બચાવવા"ના નામે સમાધાન કરી લેવાની ફરજ પડાય છે. દંભી "ભારતીય પરિવાર" ને "બચાવવાની" કોઈ જરૂર નથી; તે સ્ત્રીઓ છે કે જેને તેમાંથી અને તેમના હિતો વિરુદ્ધ કામ કરી રહેલ ન્યાય પદ્ધતિ થી બચાવવાની જરૂર છે.

Updated On : 13th Nov, 2017

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top