ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

મણીપુર થી સંદેશ

નકલી મુઠભેડ કેસ માં આવેલ સર્વોચ્ચ અદાલત નો ચુકાદો નાગરિક અધિકારો નું પુનઃપ્રસ્થાપન કરે છે

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

મણીપુર માં નકલી મુઠભેડ કેસ માં સુપ્રીમ કોર્ટ ના જુલાઈ ૨૦૧૬ ના વચગાળા ના ચુકાદા ને પડકારવા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દાખલ કરાયેલ સુધારાણા અરજી ને રદ્દ કરવાના સુપ્રીમ કોર્ટ ના નિર્ણય નું મહત્વ જરાય ઓછું આંકી શકાય એમ નથી. એ પણ એવા સમયે જયારે સરકાર જેને રાષ્ટ્રહિત ની વિરુદ્ધ ગણી રહી છે તેવા તમામ પ્રકાર વિદ્રોહ સામે લડવા માટે વધુ સત્તા ની માંગણી કરી રહી છે. સર્વોપરી અદાલત ના શિખામણ ભર્યા શબ્દો આ યુદ્ધરત સ્થિતિ પર પૂર્ણવિરામ મુકવા માંગે છે.

જસ્ટીસ જે.એસ.ખેહર ના વડપણ હેઠળ ની પાંચ જજો ની બેંચ આથી વધુ શું સ્પષ્ટ હોય શકે જયારે તેણે સલાહ આપી કે “આંતરિક રમખાણો ને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ની બરાબર કે સમાન ગણી શકાય નહિ અને મણીપુર માં કોઈ યુદ્ધ કે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ નથી પણ માત્ર આંતરિક વિખવાદ છે, જેની પરિભાષા એના બંધારણ માં દર્શાવેલ અર્થ મુજબ જ થઇ શકે, એથી વધુ અથવા ઓછું કશું જ કરી ન શકાય.

સરકાર ની સુધારાણા અરજી એ કોર્ટ ના ૨૦૧૬ ના વચગાળા ના ચુકાદા ને પડકાર્યો હતો જે કોર્ટે મણીપુર ની  સરકારી સંસ્થા એક્સ્ટ્રાજ્યુડીશીઅલ એક્સીક્યુશન વિકટીમ’સ ફેમીલી એસોસીએશન (ઈઈવિએફએમ) દ્વારા દાખલ કરાયેલ રીટ પીટીશન ના જવાબ માં આપ્યો હતો. એક્સ્ટ્રાજ્યુડીશીઅલ એક્સીક્યુશન વિકટીમ’સ ફેમીલી એસોસીએશન દ્વારા ૨૦૦૦ થી ૨૦૧૨ વચ્ચે થયેલ ૧૫૮૨ કાયદે હત્યાઓ ની નોન્ધ કરવા માં આવી હતી. એક્સ્ટ્રાજ્યુડીશીઅલ એક્સીક્યુશન વિકટીમ’સ ફેમીલી એસોસીએશને તેની અરજી માં ધરપકડ કરાયા પછી રીબાવી ને કરાયેલ આ હત્યાઓ ની સ્વતંત્ર તપાસ ની માંગણી કરી હતી અને દલીલ કરી હતી કે આ હત્યાઓ શક્ય બનવાનું એકમાત્ર કારણ અશાંત વિસ્તાર માં આર્મ્ડ ફોર્સીસ (સ્પેશીઅલ પ્રોટેક્શન) એક્ટ (એએફએસપીએ),૧૯૫૮ અંતર્ગત સલામતી દળો ને અપાયેલ સજામુક્તિ છે. અરજી દાખલ કરતા પેહલા પહેલા અદાલતે ૬ કેસો ની તપાસ કરવા માટે જસ્ટીસ એન.સંતોષ હેગડે ના વડપણ હેઠળ એક વિશેષ કમિટી ની રચના કરી હતી. કમિટી એ તપાસ ના અંતે આ તમામ ૬ કેસો ને ગેરકાયદે હત્યા તરીકે માન્યતા આપી હતી.

અરજીકર્તા ની અપીલ ની સુનાવણી કરતા અદાલતે અરજીકર્તા દ્વારા રજુ કરાયેલ કેસો ના એક બેચ ની તપાસાર્થે, મણીપુર બહાર ના વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારીઓ વડે બનેલ એક સ્પેશીઅલ ઇન્વેસ્ટીગેશન ટીમ(એસઆઈટી) નું ગઠન કર્યું હતું. આના સંદર્ભે એ યાદ કરવું પણ અગત્ય નું છે કે ૨૦૧૪ માં, મણિપુરી નાગરીકો દ્વારા એએફએસપીએ ને રદ્દ કરવા ની માંગણી ઘણા મોટા પાયે ઉઠી હતી. ઈરોમ શર્મિલા દ્વારા આદરાયેલ ઉપવાસ પણ એનો જ એક ભાગ હતા. કેન્દ્ર સરકારે એ વેળા એ મણીપુર ની પ્રવર્તમાન સ્થિતિ નો અંદાજ મેળવવા જસ્ટીસ બી.પી.રેડ્ડી ના વડપણ હેઠળ એક કમિટી ની રચના કરી હતી. કમિટી એ એએફએસપીએ પાછો ખેંચવાની અને (યુએપીએ),૧૯૬૭ માં સુધારાઓ કરવાની જોરદાર ભલામણો સાથે નોંધ્યું હતું કે “મણીપુર અને અન્ય સ્થળો એ થઇ રહેલ આંદોલનો બેચેની ના ઉપરી લક્ષણો માત્ર છે જેના કારણો ઘણા વધુ ઊંડા છે ” પણ આ ભલામણો ઉપર કશું થયું નહિ.

અદાલતે જયારે સરકાર દ્વારા એના ૨૦૧૬ ના ચુકાદા ને ઢીલો કરવાના હેતુ થી થઇ રહેલ પ્રયાસો ને રદ્દ કર્યા છે ત્યારે ગેરકાયદે હત્યાઓ માટે સુરક્ષા દળો ને જવાબદાર ઠેરવવા અંગે હવે કોઈ સંદિગ્ધતા રેહતી નથી. આ કેસ જોકે મણીપુર ના સંદર્ભે છે, પણ વાસ્તવિકતા માં એની અસર મણીપુર ની બહાર સુધી ફેલાઈ છે. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું લશ્કર નો ઉપયોગ નાગરિક પ્રાધિકરણ ની સહાયતા માટે કરી શકાય પણ આવું ”અનિશ્ચિત સમય” માટે કરી શકાય નહિ. કોર્ટે એ પણ દિશા નિર્દેશ કર્યો હતો કે અશાંત વિસ્તાર માં શસ્ત્રધારણ કરવા બાબત ના પ્રતિબંધ નો ભંગ કરવા માત્ર થી કોઈ વ્યક્તિ ને વિદ્રોહી કે આતંકવાદી જાહેર કરી શકાય નહિ. એથી પણ વધુ નોંધપાત્ર આગળ નું અવલોકન છે; “જો આપણા સશસ્ત્ર દળો ના સદસ્યો ને માત્ર સંશય કે શક ના આધારે, આપણા જ દેશ ના નાગરીકો ને મારવા માટે રોકવા માં આવે તો તે માત્ર કાયદા ના નિયમ માટે જ નહિ પરંતુ આપણી લોકશાહી માટે ઊંડા સંકટ બરાબર છે”. આજે કાશ્મીર અને છત્તીસગઢ માં પણ આવી જ પરિસ્થિતિ છે એ જોતા , જસ્ટીસ મદન બી. લોકુર અને જસ્ટીસ ઉદય લલિત દ્વારા આપવા માં આવેલ આ ચુકાદા નો બહોળો પ્રચાર પ્રસાર થવો જરૂરી છે.

અદાલતે સરકાર ની એ દલીલ ને ના સ્વીકારી કે ગેરકાયદે હત્યાઓ માટે જો સુરક્ષાકર્મીઓ ને જવાબદાર ગણવા માં આવશે તો તે એમને માટે “એક હાથ પીઠ પાછળ બાંધી ને લડવા બરાબર હશે”. આજ દલીલ નો ઉપયોગ સરકાર આંતરિક વિખવાદો ના તમામ મામલે કરતી આવી છે, જ્યાં એ એના પોતાના જ નાગરીકો સાથે લાગભાગ યુદ્ધ જ કરી રહી છે અને ભૂલી જઈ રહી છે કે આવા વિસ્તારો માં રહેતા લોકો  માટે આ પરિસ્થિતિ, બંને હાથ પીઠ પાછળ બાંધી ને જીવવા બરાબર છે. મણીપુર માં ૫૦૦૦ જેટલા વિદ્રોહીઓ, જે મોટે ભાગે ખંડણી વસૂલી માં સંકળાયેલ છે, એમની સાથે નીપટવા માટે મણીપુર ની ૨૩ લાખ ની વસ્તી લશ્કરી વ્યવસ્થા હેઠળ જીવવા માટે મજબૂર છે. આ પરિસ્થિતિ કઈ રીતે એએફએસપીએ અને યુએપીએ ને ચાલુ રાખવા માટે ઉચિત ઠેરવી શકાય? આપણે એ પણ યાદ રાખવું જોઈએ કે કાશ્મીર જ્યાં ભારતીય રાજ્ય ની પોલીસીઓ એ તેમના મોટા ભાગ ને, ખાસ કરી ને યુવાનો ને તેનાથી અલગ કર્યા છે એથી વિપરીત મણીપુર માં લોકો એ આશ્ચર્યજનક રીતે સતત સ્વીકાર્યતા દર્શાવી છે. એક પછી એક તમામ ચુંટણી ઓ માં સતત વધી રહેલું મતદાન એનો બોલતો પુરાવો છે. છતાં ભારતીય રાજ્ય એને પુરાવો માનવા તૈયાર નથી કે આમ મણિપુરી નાગરિક શાંતિપૂર્ણ જીવન વ્યતીત કરવા માંગે છે.એની જગ્યા એ એવું લાગી રહ્યું છે કે કહેવાય રહ્યું હોય કે તમારો મત તમને નાગરિકત્વ તો આપે છે, પણ અમારી રાજ્ય તરીકે ની સત્તા એને નકારી શકે છે. આ અમંગળ સંદેશ તમામ નાગરીકો ને ચિંતા ઉપજાવનારો હોવો જોઈએ પછી તે અશાંત વિસ્તાર માં રહેતો હોય કે નહિ.

Updated On : 13th Nov, 2017

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top